Năm 1865, giữa lòng Nam Kỳ thuộc địa, tờ Gia Định báo ra đời, đánh dấu cột mốc đặc biệt, mở đầu cho hành trình hình thành và phát triển của nền báo chí Việt Nam.
Đây là tờ báo đầu tiên xuất bản bằng chữ quốc ngữ, phát hành tại Nam Kỳ, số đầu tiên ra ngày 15/4/1865, với khổ 25x32cm, 4 trang, mỗi tháng một số. Sự ra đời của Gia Định báo đã mở ra một kỷ nguyên mới - kỷ nguyên chữ quốc ngữ lan tỏa trong đời sống người dân, và đặt nền móng cho văn hóa báo chí Việt Nam hiện đại.
Ban đầu, Gia Định báo là một tờ công báo tiếng Pháp của Soái phủ Nam kỳ (Courrier de Saigon, ấn hành năm 1864) dịch ra chữ Quốc ngữ, được xuất bản nhằm mục đích công khai các văn bản, nghị định, huấn lệnh của chính quyền thuộc địa để dân chúng nắm bắt, tuân thủ. Tuy là một tờ công báo, mang đậm tính hành chính, nhưng sự xuất hiện của Gia Định báo đã vượt khỏi giới hạn của một phương tiện quản lý đơn thuần. Quan trọng hơn, Gia Định báo đã trở thành công cụ mạnh mẽ trong việc phổ biến chữ quốc ngữ - loại chữ mà lúc ấy chỉ bắt đầu len lỏi vào đời sống xã hội, khi mà chữ Hán vẫn còn là công cụ chữ viết chính của tầng lớp quan lại và trí thức.
Điều này được minh chứng sinh động qua bức thư của G. Roze, Thống đốc chỉ huy trưởng Nam Kỳ - gửi Bộ trưởng Bộ Thuộc địa Pháp ngày 9/5/1865. Trong thư, ông viết: “Gia Định báo được công chúng ủng hộ nồng nhiệt và ở nhiều địa phương những em bé biết đọc chữ quốc ngữ đã đọc báo cho cha mẹ chúng nghe. Như vậy tờ báo này xuất bản mỗi tháng một lần sẽ là một sự hữu ích không thể chối cãi được và nó sẽ góp phần vào việc thay thế chữ của chúng ta và chữ Hán, một thứ chữ mà chỉ có một thiểu số quan lại hiểu biết mà thôi”[1]. Qua đó, có thể thấy Gia Định báo không chỉ là tờ báo chính quyền, mà còn là phương tiện hữu hiệu thúc đẩy quá trình phổ cập chữ quốc ngữ, từng bước hình thành nền văn hóa đọc mới trong xã hội.
Đặc biệt, ngoài phần Công vụ đăng các nghị định và thông tư của chính quyền, Gia Định báo còn có phần Tạp vụ - đăng tải những tin tức về kinh tế, xã hội, giá cả, các vấn đề thiết thực của đời sống thường nhật. Chính phần nội dung này đã giúp tờ báo đến gần hơn với người dân, khiến báo chí không còn xa lạ, khô cứng, mà trở thành cầu nối giữa chính quyền và xã hội, giữa chữ nghĩa và cuộc sống đời thường.
