Từ khóa: Nâng cao nhận thức, trách nhiệm; sĩ quan cấp phân đội; xây dựng Quân đội.
Abstract: In the context of building the Vietnam People’s Army into a revolutionary, regular, elite, and modern force, enhancing the awareness and sense of responsibility of cadets in platoon-level officer training at military academies holds special significance. This is a fundamental issue and a prerequisite for developing a corps of officers with firm political will, great aspirations, and who are truly both “moral” and “capable,” thereby meeting the requirements of firmly building and defending the Fatherland in the new era.
Keywords: Enhancing awareness, responsibility; platoon-level officers; building the Army.
Thực trạng nhận thức, trách nhiệm đối với bản thân, gia đình, đồng đội và đơn vị của học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội ở nhà trường quân đội hiện nay
Sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong giai đoạn cách mạng mới đang đặt ra những yêu cầu ngày càng cao đối với việc xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại. Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng đã khẳng định mục tiêu: “phấn đấu năm 2030 xây dựng Quân đội nhân dân,… cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại”(1). Để thực hiện thắng lợi mục tiêu đó, yếu tố con người, đặc biệt là chất lượng đội ngũ cán bộ, sĩ quan các cấp giữ vai trò quyết định. Đội ngũ học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội tại các học viện, nhà trường trong toàn quân là nguồn đội ngũ cán bộ kế cận của Quân đội. Họ là những người sẽ trực tiếp quản lý, chỉ huy, huấn luyện bộ đội và thực hiện nhiệm vụ ở đơn vị cơ sở, mắt xích nền tảng tạo nên sức mạnh chiến đấu của toàn quân. Do đó, quá trình đào tạo không chỉ trang bị kiến thức quân sự, chuyên môn nghiệp vụ mà còn phải đặc biệt coi trọng việc rèn luyện, bồi dưỡng phẩm chất chính trị, đạo đức cách mạng và ý thức trách nhiệm toàn diện. Những phẩm chất cốt lõi này chính là nền tảng hình thành nhân cách sĩ quan “Bộ đội Cụ Hồ” thời kỳ mới. Nhận thức đúng, trách nhiệm cao sẽ là nền tảng để học viên tu dưỡng, rèn luyện bản lĩnh chính trị, đạo đức, lối sống; đồng thời phát huy tốt vai trò trong học tập, rèn luyện, gắn bó với gia đình, đồng đội và đơn vị. Đây chính là cơ sở để đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ sĩ quan tương lai có phẩm chất toàn diện, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
Những năm qua, công tác giáo dục, rèn luyện học viên đào tạo sĩ quan đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng. Đa số học viên có bản lĩnh chính trị vững vàng, động cơ phấn đấu đúng đắn, tích cực học tập, rèn luyện. Tuy nhiên, trước những tác động phức tạp của tình hình thế giới, khu vực, mặt trái của kinh tế thị trường và sự chống phá quyết liệt của các thế lực thù địch trên không gian mạng, một bộ phận học viên vẫn còn bộc lộ những hạn chế trong nhận thức và hành động. Biểu hiện là sự thiếu tự giác trong rèn luyện, ý thức tổ chức kỷ luật chưa cao, có trường hợp còn dao động về tư tưởng, sống thiếu trách nhiệm, thậm chí vi phạm kỷ luật quân đội, pháp luật Nhà nước. Thực trạng này không chỉ ảnh hưởng đến kết quả học tập của cá nhân mà còn tiềm ẩn nguy cơ làm suy giảm chất lượng đội ngũ sĩ quan trong tương lai. Vì vậy, việc nghiên cứu một cách hệ thống, đề ra các giải pháp khoa học, khả thi nhằm nâng cao nhận thức, trách nhiệm đối với bản thân, gia đình, đồng đội và đơn vị cho học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội là vấn đề vừa cơ bản, lâu dài, vừa mang tính cấp thiết cả về lý luận và thực tiễn.
Để giải quyết vấn đề này, trước hết cần làm rõ những phẩm chất cốt lõi của đội ngũ học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội ở các nhà trường quân đội. Nhận thức và trách nhiệm là hai phạm trù có quan hệ biện chứng, thống nhất. Nhận thức là quá trình phản ánh tích cực, chủ động thế giới khách quan vào bộ óc con người, hình thành nên tri thức, quan điểm, niềm tin. Đối với học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội, nhận thức đúng đắn là việc hiểu rõ vai trò, vị trí, nghĩa vụ và quyền lợi của mình trong các mối quan hệ cơ bản: với chính bản thân, với gia đình là hậu phương, với đồng đội là chỗ dựa và với đơn vị là ngôi nhà chung. Trong khi đó, trách nhiệm là ý thức tự giác về nghĩa vụ, bổn phận và sự sẵn sàng gánh vác hậu quả từ hành vi của mình. Nhận thức đúng là tiền đề của hành động có trách nhiệm; ngược lại, quá trình thực thi trách nhiệm sẽ củng cố và làm sâu sắc thêm nhận thức. Bốn phương diện của nhận thức và trách nhiệm có mối quan hệ gắn bó, không thể tách rời. Đối với bản thân, đó là việc học viên tự ý thức về giá trị, phẩm giá và năng lực của mình để chủ động, tự giác học tập, rèn luyện toàn diện, giữ gìn sức khỏe, danh dự, xây dựng lối sống trong sạch, lành mạnh và có bản lĩnh vững vàng. Đối với gia đình, đó là nhận thức sâu sắc gia đình là hậu phương vững chắc, từ đó thể hiện lòng hiếu thảo, là tấm gương và chỗ dựa tinh thần cho người thân, biết cân bằng giữa nhiệm vụ và trách nhiệm gia đình. Đối với đồng đội, đó là ý thức về tình đồng chí, đồng đội cao đẹp, thể hiện ở sự yêu thương, tôn trọng, chân thành, sẵn sàng chia sẻ, giúp đỡ nhau cùng tiến bộ và thẳng thắn trong phê bình, tự phê bình. Đối với đơn vị, đó là ý thức coi đơn vị là ngôi nhà chung, là nơi mình cống hiến, thể hiện qua việc chấp hành nghiêm kỷ luật, mệnh lệnh, nêu cao tinh thần tự giác trong mọi nhiệm vụ và tích cực đóng góp xây dựng đơn vị vững mạnh toàn diện.
Trên thực tiễn, công tác giáo dục, rèn luyện những phẩm chất này cho học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội ở các nhà trường quân đội trong những năm qua đã đạt được những kết quả đáng ghi nhận. Đại đa số học viên có lập trường tư tưởng kiên định, vững vàng, có động cơ phấn đấu đúng đắn và nhận thức về trách nhiệm ngày càng được nâng lên. Kết quả học tập, rèn luyện hàng năm luôn ở mức cao, tình đoàn kết, gắn bó được giữ vững. Công tác lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, chỉ huy các cấp và vai trò của các tổ chức quần chúng được phát huy tốt, nội dung, hình thức giáo dục thường xuyên được đổi mới, đặc biệt là hoạt động của “Lực lượng 47” trong đấu tranh trên không gian mạng.
Bên cạnh những kết quả đạt, công tác này vẫn còn một số hạn chế. Một bộ phận học viên nhận thức chưa đầy đủ, sâu sắc, biểu hiện ở thái độ học tập, rèn luyện thiếu tự giác, ngại khó, ngại khổ. Tình trạng vi phạm kỷ luật vẫn còn xảy ra, từ những vi phạm thông thường đến những vi phạm nghiêm trọng như mất đoàn kết, gây gổ… Những hạn chế này xuất phát từ cả nguyên nhân khách quan như tác động tiêu cực từ mặt trái kinh tế thị trường, sự chống phá của các thế lực thù địch, do nhận thức và năng lực của một số cán bộ cơ sở còn hạn chế, sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình, địa phương chưa chặt chẽ, quan trọng nhất là ý thức tự tu dưỡng của một bộ phận học viên chưa cao.
Tiếp tục nâng cao nhận thức, trách nhiệm đối với bản thân, gia đình, đồng đội và đơn vị cho học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội ở nhà trường quân đội
Để tiếp tục nâng cao chất lượng giáo dục, rèn luyện học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội ở các nhà trường quân đội, cần thực hiện một số giải pháp chủ yếu sau:
Thứ nhất, tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, tổ chức đảng, phát huy vai trò của người chỉ huy và cơ quan chính trị các cấp.
Cấp ủy, chính ủy, chính trị viên, chỉ huy và cơ quan chính trị các cấp cần xác định rõ vai trò, trách nhiệm và sự cần thiết phải nâng cao nhận thức, trách nhiệm đối với bản thân, gia đình, đồng đội và đơn vị của học viên. Căn cứ vào tình hình nhiệm vụ cụ thể của đơn vị, cấp ủy, tổ chức đảng các cấp phải đưa nội dung lãnh đạo nâng cao nhận thức, trách nhiệm đối với bản thân, gia đình, đồng đội và đơn vị của học viên vào nghị quyết lãnh đạo thường kỳ (hoặc chuyên đề) của cấp ủy, tổ chức đảng và nội dung sinh hoạt thường xuyên của tất cả các tổ chức, sát với đặc điểm, nhiệm vụ của mỗi tổ chức, cơ quan, đơn vị. Nghị quyết phải đề ra được chủ trương, biện pháp lãnh đạo sát đúng và phù hợp với đặc điểm, tình hình nhiệm vụ, điều kiện hoạt động của đơn vị. Việc triển khai thực hiện nghị quyết phải được tổ chức chặt chẽ và triệt để, xác định rõ trách nhiệm của lãnh đạo, chỉ huy, nhất là người đứng đầu. Nội dung nghị quyết cần quán triệt sâu sắc đến mọi học viên trong đơn vị, chú trọng phát huy tính gương mẫu của đội ngũ cán bộ, đảng viên, nhất là cán bộ chủ trì các cấp và vai trò xung kích của tổ chức quần chúng; gắn kết chặt chẽ việc nâng cao nhận thức, trách nhiệm của học viên đối với đơn vị, gia đình, đồng đội và bản thân với xây dựng đơn vị vững mạnh toàn diện, “mẫu mực, tiêu biểu”, tổ chức đảng trong sạch, vững mạnh.
Cùng với việc tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, tổ chức đảng, chỉ huy các cấp, cần phát huy hơn nữa vai trò của các cơ quan chức năng, nhất là cơ quan chính trị và đội ngũ cán bộ làm công tác giáo dục chính trị, tư tưởng trong tham mưu, hướng dẫn, kiểm tra, giám sát, đôn đốc việc xây dựng kế hoạch, xác định chương trình, nội dung, thời gian và hình thức, phương pháp tổ chức thực hiện ở tất cả các cấp, bảo đảm đúng định hướng chính trị, sát với từng đối tượng, có chất lượng, hiệu quả, thiết thực.
Hai là, tích cực đổi mới nội dung, đa dạng hình thức, phương pháp tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức, trách nhiệm đối với bản thân, gia đình, đồng đội và đơn vị của học viên.
Trước hết, về đổi mới nội dung tuyên truyền, giáo dục cần tiến hành thường xuyên, liên tục và toàn diện, nhưng có trọng tâm, trọng điểm; bám sát thực tiễn đơn vị và xuất phát từ thực tiễn quá trình học tập, sinh hoạt, công tác của học viên để xác định nội dung tuyên truyền, giáo dục, tránh dàn trải, chung chung. Trong đó, tập trung tuyên truyền, giáo dục cho học viên có nhận thức đúng đắn, sâu sắc về vị trí, ý nghĩa, vai trò và trách nhiệm của bản thân đối với gia đình, đồng đội và đơn vị; về các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, kỷ luật của Quân đội có liên quan đến vấn đề gia đình, hậu phương quân đội; về các giá trị, phẩm chất, chuẩn mực “Bộ đội Cụ Hồ” và giá trị truyền thống tốt đẹp của gia đình Việt Nam nói chung, gia đình học viên nói riêng thời kỳ mới.
Đặc biệt, cần tăng cường giáo dục, bồi dưỡng kỹ năng sống cho học viên, nhất là những kiến thức, kỹ năng về quan hệ, giao tiếp, ứng xử với gia đình, đồng đội, đơn vị, cộng đồng và xã hội; kỹ năng xử lý các tình huống, mâu thuẫn thường gặp trong cuộc sống và việc giải quyết hài hòa, cân bằng các mối quan hệ giữa công việc của bản thân với gia đình, đồng đội và đơn vị, giữa lợi ích chung và lợi ích riêng, giữa lợi ích tập thể và lợi ích cá nhân, giữa cống hiến và hưởng thụ; kỹ năng về cách tiếp cận, xử lý thông tin tích cực và thông tin tiêu cực, xấu, độc; kỹ năng về quản lý tài chính cá nhân và xây dựng gia đình ấm no, tiến bộ, hạnh phúc...
Chú trọng đổi mới hình thức, phương pháp như: thông qua hoạt động giáo dục chính trị, tư tưởng, nhất là các hình thức giáo dục chính trị, pháp luật tại đơn vị và quá trình thực hiện chức trách, nhiệm vụ của học viên; thông qua các buổi sinh hoạt tập thể, hoạt động ngoại khóa, bổ trợ, tọa đàm, trao đổi, diễn đàn, thi tìm hiểu, giao lưu, kết nghĩa. Duy trì và thực hiện nền nếp, hiệu quả các hình thức sinh hoạt chính trị, tư tưởng, sinh hoạt của hội đồng quân nhân và các tổ chức quần chúng, sinh hoạt đối thoại dân chủ, sinh hoạt ngày đảng, ngày pháp luật, ngày chính trị và văn hóa tinh thần ở cơ sở, “Tổ tư vấn tâm lý, sức khỏe, pháp luật”, “Tổ 3 người”, “Tổ chiến sĩ bảo vệ, dân vận”... qua đó nắm bắt tâm tư, tình cảm, nguyện vọng của bộ đội, kịp thời giải quyết những khó khăn, vướng mắc.
Ba là, nêu cao vai trò tiền phong, gương mẫu của đội ngũ cán bộ, đảng viên. Đội ngũ cán bộ, đảng viên cần nêu cao vai trò tiền phong, gương mẫu ở mọi lúc, mọi nơi, trên tất cả các lĩnh vực, các mặt công tác của đơn vị; qua quá trình tu dưỡng, rèn luyện bền bỉ hàng ngày không mệt mỏi của mỗi cán bộ, đảng viên. Vai trò tiền phong, gương mẫu đó phải được thể hiện cụ thể trong thực hiện tốt chức trách, nhiệm vụ được giao, trong giải quyết các mối quan hệ công tác, ứng xử, giao tiếp tại cơ quan, đơn vị, quan hệ đồng chí, đồng đội, quan hệ với gia đình, quan hệ với nhân dân; gương mẫu trong lời nói và hành động, nói và làm theo nghị quyết của Đảng, phục tùng sự phân công, điều động của Đảng, của tổ chức; thương yêu đồng chí, đồng đội, kính trọng nhân dân, sống có tình nghĩa. Tiền phong, gương mẫu về chấp hành pháp luật Nhà nước, kỷ luật quân đội và tinh thần đoàn kết; gương mẫu thực hiện nền nếp, chế độ công tác, sinh hoạt, học tập, quy chế hoạt động của cơ quan, đơn vị. Đặc biệt, đội ngũ cán bộ, đảng viên phải nêu cao tinh thần “7 dám”, “dám nghĩ; dám nói; dám làm; dám chịu trách nhiệm; dám đổi mới, sáng tạo; dám đương đầu với khó khăn, thử thách; dám hành động vì lợi ích chung”. Mỗi cán bộ, đảng viên cần thường xuyên tự nâng cao trình độ chuyên môn, năng lực công tác và nhận thức chính trị. Tự giác tu dưỡng, rèn luyện phẩm chất đạo đức, lối sống, không để xảy ra suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa”.
Bốn là, phát huy tính tích cực, tự giác, tự trọng của học viên. Để phát huy tính tích cực, tự giác, tự trọng trong tự nâng cao nhận thức, trách nhiệm của học viên đối với bản thân, gia đình, đồng đội và đơn vị, cấp ủy, chỉ huy các cấp cần làm tốt công tác tuyên truyền, giáo dục để mọi học viên hiểu rằng, tự học tập, rèn luyện, phấn đấu là một quá trình thường xuyên, liên tục và là nhu cầu tự thân, yêu cầu đòi hỏi khách quan của mỗi học viên. Bởi chỉ có tích cực, tự giác, tự trọng trong tự nâng cao nhận thức, trách nhiệm, tự học tập, rèn luyện thì mỗi học viên mới có kiến thức, năng lực toàn diện, có phương pháp, tác phong công tác tốt, không bị tụt hậu, lỗi thời, đáp ứng với yêu cầu chức trách, nhiệm vụ được giao; ngược lại, nếu không tích cực, tự giác, tự trọng trong nâng cao nhận thức, trách nhiệm sẽ tự đào thải, tụt hậu, tự biến mình là “người thừa” của đơn vị, gia đình, đồng đội và chính bản thân.
Xây dựng mục đích, động cơ đúng đắn, bản lĩnh, tác phong, lòng tự trọng, đề cao danh dự, phẩm giá trong mỗi học viên, giúp mỗi học viên có nhận thức đúng, đủ về hình mẫu người học viên mà mình sẽ đạt tới, có sự so sánh giữa tiêu chí, tiêu chuẩn từng chức danh và những phẩm chất, năng lực hiện có ở bản thân, để thấy được những khoảng cách, thiếu hụt hoặc những hạn chế, khiếm khuyết; thấy được yêu cầu, đòi hỏi của thực tiễn nhiệm vụ, sự phát triển của đơn vị, của quân đội với những hạn chế của bản thân. Mỗi học viên cần có tầm nhìn xa, trông rộng, phát hiện ra những khiếm khuyết, hạn chế của bản thân để khắc phục, không vì những cám dỗ vật chất tầm thường mà làm mất đi uy tín, danh dự của học viên, của gia đình và đơn vị; đánh mất những giá trị phẩm chất cao quý của “Bộ đội Cụ Hồ”.
Năm là, xây dựng môi trường văn hóa quân sự phong phú, lành mạnh; tăng cường kết nối giữa nhà trường - đơn vị - gia đình và xã hội. Môi trường văn hóa quân sự có vai trò rất to lớn trong nâng cao nhận thức, trách nhiệm đối với bản thân, gia đình, đồng đội và đơn vị của học viên. Thực hiện biện pháp trên, cấp ủy, chính trị viên, chỉ huy, cơ quan chính trị các cấp cần chú trọng nâng cao chất lượng các hoạt động văn hóa, văn nghệ ở cơ sở, quan tâm cổ vũ các hoạt động sáng tác văn hóa, nghệ thuật theo hướng phản ánh và xây dựng hình tượng người quân nhân cách mạng, tổ chức tốt các hoạt động tuyên truyền, giáo dục, định hướng, nêu gương điển hình tiên tiến; tích cực tham gia phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” trên địa bàn, tăng cường các hoạt động giao lưu kết nghĩa với địa phương. Đẩy mạnh các hoạt động phòng, chống sự thâm nhập, thẩm thấu của các sản phẩm độc hại trên lĩnh vực tư tưởng - văn hóa vào trong đơn vị. Tiếp tục đẩy mạnh thực hiện tốt Cuộc vận động “Xây dựng môi trường văn hóa tốt đẹp, lành mạnh, phong phú trong quân đội”, đưa văn hóa vào mọi lĩnh vực hoạt động của học viên, tạo mọi điều kiện thuận lợi để rèn luyện phẩm chất và nhân cách của người học viên cách mạng. Tích cực đấu tranh, ngăn ngừa những tác động tiêu cực của mặt trái kinh tế thị trường, quá trình hội nhập, âm mưu, thủ đoạn “diễn biến hòa bình”, “phi chính trị hóa” Quân đội của các thế lực thù địch; các biểu hiện suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, những biểu hiện vô tổ chức, vô kỷ luật, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa”, nhất là các tệ nạn xã hội, các sản phẩm văn hóa có nội dung xấu, độc và những thói quen, hành vi không lành mạnh xâm nhập vào đơn vị để tác động đến nhận thức, tư tưởng, tình cảm của học viên.
Nâng cao nhận thức, trách nhiệm đối với bản thân, gia đình, đồng đội và đơn vị cho học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội ở các nhà trường quân đội là một nội dung quan trọng, nhiệm vụ xuyên suốt trong quá trình giáo dục, đào tạo tại các học viện, nhà trường quân đội. Đây là quá trình tác động tổng hợp, đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt, đồng bộ của các cấp, các ngành, các tổ chức, lực lượng, trong đó, phát huy vai trò chủ thể, tính tự giác của học viên là yếu tố quyết định. Qua đó, tạo nền tảng vững chắc để đào tạo nên những thế hệ sĩ quan trẻ có đủ “tâm, tầm, tài”, tuyệt đối trung thành với Đảng, với Tổ quốc và Nhân dân, xứng đáng với danh hiệu cao quý “Bộ đội Cụ Hồ”, góp phần xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam ngày càng vững mạnh, bảo vệ vững chắc Tổ quốc trong mọi tình huống./.
Ghi chú:
(1) Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, tập I, Nxb CTQG-ST, H.2021, tr.158.
Tài liệu tham khảo:
1. Quân ủy Trung ương, Nghị quyết số 847-NQ/QUTW ngày 28/12/2021 về phát huy phẩm chất “Bộ đội Cụ Hồ”, kiên quyết chống chủ nghĩa cá nhân trong tình hình mới.
2. Quân ủy Trung ương, Nghị quyết số 1657-NQ/QUTW ngày 20/12/2022 về đổi mới công tác giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ xây dựng Quân đội trong tình hình mới.
3. Tổng cục Chính trị, Nâng cao nhận thức, trách nhiệm của quân nhân đối với bản thân, gia đình, đồng đội và đơn vị, Tài liệu nghiên cứu, Nxb Quân đội nhân dân, H.2024.
4. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 8, Nxb CTQG-ST, H.2011.
Nguyễn Kim Đạt - Học viện Hậu cần, Bộ Quốc phòng
