Trách nhiệm phải viết lại
Với những nhà thơ từng trải đạn bom căng thẳng khốc liệt ở chiến trường năm xưa, dư chấn chiến tranh vẫn còn đeo đẳng khiến họ phải ghi lại tất cả những gì bản thân và đồng đội đã trải qua, cả những giây phút thắng lợi vẻ vang lẫn những tổn thất nặng nề, và họ cảm thấy có trách nhiệm phải viết lại. “Chúng tôi làm thơ ghi lấy cuộc đời mình” (Hữu Thỉnh).
Viết về chiến tranh trong bối cảnh hòa bình, nhà thơ có thuận lợi về độ lùi thời gian, không gian, gặp gỡ nhiều nhân chứng có liên quan đến những nhân vật anh hùng, hành động anh hùng, bao quát được nhiều nguồn tư liệu… điều mà hoàn cảnh chiến tranh chưa cho phép. Chính nhờ thế mà những tác phẩm thi ca sau chiến tranh có được chiều sâu nhận thức thẩm mỹ, chiều sâu nhân bản.
Bên cạnh việc tiếp tục tái hiện những hành động anh hùng, những giây phút hy sinh anh dũng của người lính, các nhà thơ đã có ý thức chuyển hướng sang đề tài hậu chiến, quan tâm đến số phận người lính sau chiến tranh, cuộc vật lộn của họ để hòa nhập với cuộc sống thời bình.
Nhiều áng văn thơ về thân phận con người sau chiến tranh động thấu tâm hồn người đọc. Nhưng điều quan trọng cần nhấn mạnh là, cho dù phản ánh cuộc sống của người lính đi ra khỏi chiến tranh vất vả nhọc nhằn, thậm chí thiệt thòi thua thiệt đến đâu, bản thân nhà thơ và nhân vật trong thơ, vẫn sẵn sàng khi Tổ quốc cần. “Chúng tôi đã đi không tiếc đời mình/ (Những tuổi hai mươi làm sao không tiếc)/ Nhưng nếu ai cũng tiếc tuổi hai mươi, thì còn chi Tổ quốc?” (Thanh Thảo).
Sứ mệnh của thơ ca là phải nói lên sự thật này - sự thật của cuộc kháng chiến chính nghĩa chống ngoại xâm của dân tộc ta. Thơ ca chân chính không né tránh thực trạng đau xót của những thân phận rất nhiều con người, nhất là những người lính, sau chiến tranh, nhưng thơ ca chân chính cũng chế ngự những cảm xúc tiêu cực, bi lụy và hướng tới những điều cao thượng hơn, làm cho con người tỉnh táo nhận ra giá trị sống thay vì chìm vào những bi lụy, yếu đuối tinh thần.
Nhà thơ Thanh Quế có lần tâm sự rằng, hồi đất nước có chiến tranh, cả một thế hệ thanh niên đã đi chiến đấu với ý thức trách nhiệm và lòng tự hào dù phải trải qua muôn vàn nỗi gian khổ ác liệt. Đây có thể được xem như là tiếng nói đại diện cho tâm lý sáng tác của lớp nhà văn đã trực tiếp tham dự vào tiến trình văn học hình thành trong máu lửa của cuộc chiến đấu chống ngoại xâm thế kỷ 20.
“Chỉ cần trong Thơ có một trái tim!”
Với những hiểu biết về chiến tranh có được từ tư liệu, sách vở, qua lời kể của những người đi trước, cộng với cảm nhận bản thân, thế hệ nhà thơ sau 1975 thường bộc lộ cảm xúc trữ tình thông qua những trăn trở, suy tư về chiến tranh, đi sâu số phận con người trong chiến tranh. Họ quan tâm nhiều hơn những chi tiết đời thường, những tâm trạng ẩn khuất, bổ khuyết những chỗ thiếu hụt về hiện thực chiến tranh, điều mà trước đây, do yêu cầu tuyên truyền động viên, đã không được phản ánh đầy đủ.
Các nhà thơ hôm nay viết về chiến tranh không thể theo lối mòn cũ. Các tác phẩm thơ chiến tranh có thể được diễn ngôn bằng nhiều phương thức, thậm chí tân hình thức, hậu hiện đại, miễn là đem đến hiệu quả thẩm mỹ, hiệu quả nghệ thuật, đem lại cái nhìn đúng đắn về cuộc chiến đấu chính nghĩa của dân tộc ta. Đặc biệt, chúng ta chờ đợi những thành tựu mới về đề tài chiến tranh cách mạng của các tác giả đang sống và sáng tác ngay chính trên địa bàn xứ Quảng.
Trong giai đoạn phát triển mới của thành phố, văn đàn thành phố cần có những tiếng nói mới, có tính khám phá về đề tài chiến tranh, khắc họa và tái hiện quá khứ hào hùng của vùng đất trung dũng kiên cường đi đầu chống ngoại xâm năm xưa. Điều này đòi hỏi các nhà thơ trưởng thành sau 1975 cần có sự “dấn thân” trên trang viết, đam mê với một đề tài vừa phong phú, bề bộn vừa cần sự tư duy sâu, nuôi dưỡng cảm hứng đủ để làm nên những tác phẩm xứng đáng với tầm vóc của quê hương anh dũng và đau thương trong chiến tranh.
Tất nhiên, lúc này, nếu chúng ta cứ chăm chăm đi tìm những tác phẩm chỉ viết về chiến tranh thì không thể và cũng không nên. Nhưng chiến tranh vẫn được coi là “siêu đề tài” - như có người khẳng định. Bởi đó là ký ức không phai mờ của cả dân tộc; từ trong cuộc chiến, dễ nhận thấy giá trị thiêng liêng của lòng yêu nước.
Gần đây, trong bài viết về trường ca Dưới những tán rừng, nhà thơ Thanh Thảo có đặt vấn đề liệu có nên cứ viết mãi về đề tài chiến tranh khi chúng ta đã 50 năm sống trong hòa bình: “Chắc có người khi đọc trường ca này sẽ thoáng nghĩ: bây giờ, sau chiến tranh nửa thế kỷ, mà cứ nói miết về thời chiến tranh, nhất là nói về những phụ nữ tham gia và hy sinh trong chiến tranh, liệu những độc giả trẻ bây giờ có quan tâm?”. Và ông đã tự trả lời chắc nịch: “Tôi nghĩ khác. Nếu những nhà thơ nhà văn chúng ta không viết về chiến tranh, dù chiến tranh đã lùi xa nửa thế kỷ hay hàng trăm năm, thì làm sao các thế hệ trẻ của đất nước ta giữ được hòa bình!”. Đây có lẽ là câu trả lời chung cho tất cả người đọc và người viết hôm nay.
Trở lại với một bài thơ quen thuộc của nhà thơ Phạm Tiến Duật - người được coi là biểu tượng của thơ ca chống Mỹ, thơ ca về Trường Sơn, “Bài thơ về tiểu đội xe không kính” (1969) có đoạn: “Không có kính, rồi xe không đèn,/Không có mui xe, thùng xe có xước,/ Xe vẫn chạy vì miền Nam phía trước:/ Chỉ cần trong xe có một trái tim”. Nhà thơ Xuân Diệu khi đọc đến câu cuối bài thơ này, đã nối một câu bình thật đích đáng: “Chỉ cần trong thơ có một trái tim!”. Đúng! Chỉ cần trong thơ có một trái tim, thì dù thơ chiến tranh được viết ngay giữa chiến trận hay viết trong không gian thanh bình sau 50 năm, cho dù với cách diễn ngôn nào, truyền thống hay hiện đại, thì vẫn sẽ không lạc hậu, vẫn sẽ được người đọc đón nhận với tình cảm trân trọng, chân thành.
