1- Tự do và Tất yếu là hai phạm trù quan trọng không chỉ trong triết học, mà còn có vai trò, ý nghĩa quan trọng cả trong các lĩnh vực của đời sống con người và xã hội. Hai phạm trù này thể hiện rõ mối quan hệ giữa các hoạt động có mục đích của con người với các quy luật khách quan, tồn tại độc lập với ý thức của con người.
Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác, tự do là khả năng, là năng lực của con người quyết định hành động của mình trên cơ sở nhận thức đúng đắn tính tất yếu khách quan. Tự do của con người không phải là hành động tùy tiện, bất chấp quy luật, muốn làm gì cũng được. Nói cách khác, tự do của con người là sản phẩm của lịch sử, là sự thống nhất giữa nhận thức và vận dụng, hành động của chủ thể theo cái tất yếu. Cụ thể hơn, “Tự do không phải là ở sự độc lập tưởng tượng đối với các quy luật của tự nhiên, mà là ở sự nhận thức được những quy luật đó và ở cái khả năng - có được nhờ sự nhận thức này - buộc những quy luật đó tác động một cách có kế hoạch nhằm những mục đích nhất định... Do đó, sự phán đoán của một người về một vấn đề nhất định, càng tự do bao nhiêu thì nội dung của sự phán đoán đó sẽ được quyết định với một tính tất yếu càng lớn bấy nhiêu; còn sự không quả quyết, do không hiểu biết mà ra, thì có vẻ là chọn lựa một cách tùy tiện trong nhiều khả năng quyết định khác nhau và trái ngược nhau, song chính do đó mà chứng tỏ rằng nó không có tự do, nó bị chi phối bởi đối tượng mà lẽ ra nó phải chi phối. Vì vậy, tự do là ở sự chi phối được chính bản thân và tự nhiên bên ngoài, một sự chi phối dựa trên sự nhận thức được những tất yếu của tự nhiên; do đó, tự do là sản phẩm tất yếu của sự phát triển lịch sử”(1).
Trong chủ nghĩa Mác, tự do, về bản chất là cái vốn có của con người, là “quyền của con người”(2); “sự thiếu tự do là mối nguy hiểm chết người thật sự đối với con người”(3). Tự do tuyệt nhiên không phải là sản phẩm của tư duy thuần túy, mà đúng như Ph. Ăng-ghen đã nói, “tự do là sản phẩm tất yếu của sự phát triển lịch sử”(4); cũng có nghĩa là, tự do không tránh khỏi việc bị giới hạn nhất định của lịch sử quy định. Trong xã hội loài người, tự do không phải là cái có sẵn, không phải là cái tự nhiên. Nó là kết quả của các hoạt động hết sức đa dạng của con người, trong đó có hoạt động cải biến giới tự nhiên; đặc biệt, tự do là kết quả của cuộc đấu tranh giai cấp trong các xã hội có giai cấp nhằm chống ách áp bức, chống tình trạng người bóc lột người, chống việc dân tộc này áp bức, đè nén, thống trị các dân tộc khác. Nói tóm lại, tự do đối với con người là sự nhận thức được cái tất yếu và hành động theo cái tất yếu ấy. Các cuộc cách mạng giải phóng dân tộc, cách mạng xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa trong thời đại chúng ta được tiến hành dựa trên cơ sở con người nhận thức và tự giác hành động theo tính tất yếu đanh thép, đó là sự sụp đổ không tránh khỏi của chủ nghĩa thực dân, “sự sụp đổ của giai cấp tư sản và thắng lợi của giai cấp vô sản”, của những người dân nô lệ ở các nước thuộc địa, “đều là tất yếu như nhau”(5).
