Trước khi soạn bài Đất Nước, bạn nên trang bị những hiểu biết tổng quan nhất về tác giả Nguyễn Khoa Điềm cũng như tác phẩm:
Nguyễn Khoa Điềm là tác giả của trích đoạn “Đất Nước” trong bản trường ca “Mặt đường khát vọng”. Dưới đây là một số nét tiêu biểu về nhà thơ học sinh cần nắm rõ:
Cuộc đời: Nguyễn Khoa Điềm có tên khác là Nguyễn Hải Dương, sinh ngày 15/4/1943 tại huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên - Huế. Sinh ra trong một gia đình có truyền thống cách mạng và lòng yêu nước nồng nàn, sau khi tốt nghiệp khoa Văn tại trường Đại học, ông đã tham gia xây dựng cơ sở cách mạng với nhiều hoạt động năng nổ như viết báo, làm thơ,... và đảm nhiệm nhiều vị trí trong bộ máy chính quyền. Nguyễn Khoa Điềm thuộc thế hệ nhà thơ trong giai đoạn chiến tranh chống Mỹ. Vì thế, tác phẩm của ông hàm chứa xúc cảm nồng nàn, suy tư sâu lắng của tầng lớp trí thức, của người con đất Việt viết về đất nước và con người nơi đây.
Phong cách sáng tác: Điểm nổi bật trong phong cách sáng tác của Nguyễn Khoa Điềm là giọng thơ mang đậm chất trữ tình - chính trị. Giọng thơ giàu suy tư, cảm xúc dồn nén tạo nên chất riêng và sức hấp dẫn trong thơ ông.
Thành tựu văn học: Đây cũng là phần quan trọng trong soạn bài Đất Nước. Trong suốt sự nghiệp của mình, Nguyễn Khoa Điềm đã gặt hái được nhiều thành tựu đáng nể, trong đó có thể kể đến một số tác phẩm tiêu biểu như:
Tìm hiểu chung về tác phẩm giúp bạn nắm được nội dung chính, từ đó có thể cảm thụ sâu sắc hơn trong phần phân tích sau khi soạn bài Đất Nước. Một số nét đặc sắc về “đứa con tinh thần” của Nguyễn Khoa Điềm:
Xuất xứ: Trích đoạn “Đất Nước” nằm trong chương V của bản trường ca “Mặt đường khát vọng”, là một trong những tác phẩm hay bậc nhất về đề tài đất nước trong nền thi ca hiện đại Việt Nam.
Hoàn cảnh sáng tác: Soạn bài Đất Nước cho thấy tác phẩm “Đất Nước” ra đời vào năm 1971 tại chiến khu Trị - Thiên, viết về sự thức tỉnh của tuổi trẻ miền Nam trong thời kháng chiến chống Mỹ. Tác phẩm mang một sứ mệnh cao cả, đóng vai trò như một lời kêu gọi lớp lớp người trẻ đứng dậy đấu tranh vì hòa bình dân tộc.
Bố cục: Tác phẩm được chia thành hai phần chính, bao gồm:
Bạn cũng cần tìm hiểu giá trị nội dung và nghệ thuật khi soạn bài Đất Nước. Trích đoạn Đất Nước là một tiếng vang lớn trong sự nghiệp hoạt động văn học của Nguyễn Khoa Điềm nói chung cũng như nền thi ca Việt Nam hiện đại nói riêng. Điều đó không chỉ xuất phát từ giá trị nội dung mà còn nhờ sự tài tình trong nghệ thuật biểu đạt.
Chủ động soạn văn trước khi lên lớp giúp bạn rèn luyện khả năng nghiên cứu, tự học hiệu quả. Bạn sẽ hình thành và phát triển tư duy cũng như cảm thụ sâu sắc về tác phẩm khi nắm bắt được mạch ý chính.
Bạn có thể chủ động soạn bài Đất Nước theo hệ thống câu hỏi trong sách giáo khoa để hiểu bài tốt nhất:
Câu 1: Hãy chia bố cục, gọi tên nội dung trữ tình từng phần và tìm hiểu trình tự triển khai mạch suy nghĩ, cảm xúc của tác giả.
Bài thơ có thể được chia thành hai phần chính với nội dung trữ tình như sau:
Câu 2: Trong phần đầu của đoạn trích (từ đầu đến “Làm nên Đất Nước muôn đời”), tác giả đã cảm nhận về đất nước trên những phương diện nào? Cách cảm nhận của tác giả có gì khác so với các tác giả cùng viết về đề tài này?
Tác giả đã cảm nhận đất nước trên những phương diện sau:
Câu 3: Phần sau của đoạn trích, tác giả đã làm nổi bật tư tưởng “Đất Nước của Nhân dân”. Tư tưởng ấy đã mang đến những phát hiện sâu và mới của tác giả về địa lý, lịch sử, văn hóa,... của đất nước ta như thế nào? Vì sao nói tư tưởng ấy nổi bật trong đoạn trích này và nhiều bài thơ thời chống Mỹ?
Những phát hiện mới của Nguyễn Khoa Điềm về địa lý, lịch sử, văn hóa,... của đất nước:
Tư tưởng “Đất nước của Nhân dân” nổi bật trong đoạn trích và nhiều bài thơ thời chống Mỹ bởi Nguyễn Khoa Điềm đã khai thác dáng hình đất nước ở mọi phương diện từ chiều sâu về lịch sử, văn hóa, truyền thống, đến không gian địa lý. Bên cạnh đó, ông cũng đưa ra nhiều phát hiện mới mẻ với thông điệp nhân văn sâu sắc.
Câu 4: Hãy nêu những ví dụ cụ thể và nhận xét về cách sử dụng chất liệu văn hóa dân gian của tác giả, từ đó tìm hiểu những đóng góp riêng của nhà thơ về nghệ thuật biểu đạt.
Tác giả đã sử dụng chất liệu văn học dân gian phong phú, đa dạng, từ ca dao, dân ca, truyền thuyết cho đến phong tục, lối sống… để đưa vào tác phẩm. Cụ thể:
Từ đây, có thể thấy, chất liệu dân gian được tác giả sử dụng vô cùng sáng tạo, không cứng nhắc mà vận dụng một cách mềm mại, uyển chuyển, khiến câu thơ cất lên vừa có nhịp điệu mới mẻ, lại rất đỗi quen thuộc cũng như có tác dụng biểu đạt cao.
Bên cạnh việc soạn bài Đất Nước theo sách giáo khoa, bạn cũng nên tìm hiểu và tham khảo một số dạng bài tập liên hệ bám sát nội dung của tác phẩm, từ đó nâng cao vốn hiểu biết của mình. Một số dạng bài tập tham khảo bạn có thể bắt gặp như sau:
Câu 1: Tại sao từ “Đất Nước” không phải tên riêng nhưng lại được tác giả viết hoa?
Sở dĩ Đất Nước trong bài được viết hoa mặc dù không phải tên riêng là bởi tác giả muốn thể hiện lòng tôn trọng, thành kính thiêng liêng nhất khi nhắc tới Đất Nước. Ở đây, Đất Nước không vô tri vô giác mà được coi như một sinh thể sống với lịch sử ngàn đời.
Câu 2: Nêu đặc sắc nghệ thuật được Nguyễn Khoa Điềm sử dụng trong bài thơ.
Bạn có thể nêu lên những giá trị nghệ thuật trong bài như:
Câu 3: Từ trích đoạn “Đất Nước”, hãy viết đoạn văn ngắn nêu lên cảm nhận của em về trách nhiệm của bản thân đối với quê hương, đất nước.
Bạn có thể phát triển những ý sau, song tùy vào cảm nhận bản thân mà có thể thêm thắt quan điểm của chính mình:
Soạn bài Đất Nước giúp bạn hiểu rõ hơn về tư tưởng chính, giá trị nội dung và nghệ thuật tác phẩm. Đồng thời, việc chuẩn bị soạn văn Đất Nước trước buổi học cũng tạo nên thói quen chủ động trong học tập cũng như giúp bạn rèn luyện và phát triển kỹ năng phân tích, diễn đạt và cảm thụ sâu sắc.
