Mọi loại hình nghệ thuật ngay từ khi ra đời đều hướng đến đối tượng chính là con người. Theo sự phát triển của xã hội và của con người, nghệ thuật cũng có những bước tiến dài, bắt kịp với nhịp vận động, biến chuyển tinh tế và phức tạp ấy. Riêng với văn học thì bao giờ con người cũng là trung tâm, là cái bản thể sinh động và đầy kì thú để không ngừng khám phá và nhận thức. Ý thức tìm tòi và thể hiện trong sáng tác của người nghệ sĩ qua các thời kỳ đã tạo nên một hệ thống quan niệm nghệ thuật về con người và thế giới. Vậy quan niệm nghệ thuật về con người thực chất là gì? Điều này đã được bàn đến trực tiếp trong rất nhiều công trình thi pháp, lí luận hoặc gián tiếp qua ý kiến của các nhà văn, các nhà phê bình và độc giả với nhiều hướng khai thác khác nhau. Ở chuyên đề này, người viết chọn dẫn ý kiến của GS.TS Trần Đình Sử làm cơ sở nghiên cứu: Quan niệm nghệ thuật về con người “là sự lí giải, sự cảm thấy con người đã được hoá thân thành những nguyên tắc, phương tiện, biện pháp thể hiện con người trong văn học tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm mỹ cho các hình tượng nhân vật đó”. Hay “thực chất đó là vấn đề tính năng động của nghệ thuật trong việc phản ánh hiện thực, lí giải con người bằng các phương tiện nghệ thuật, giới hạn và phạm vi chiếm lĩnh đời sống của một hệ thống nghệ thuật, là khả năng xâm nhập của nó vào các miền khác nhau của đời”.
Như vậy, quan niệm nghệ thuật về con người không hẳn phải là những điều nhà văn trực tiếp phát biểu hoặc để cho nhân vật của mình phát biểu: tôi nhận thức về con người, tôi quan niệm về con người như thế nào mà đó là tổng thể các yếu tố tạo nên hình tượng con người trong cuộc sống dưới sự soi chiếu, nhãn quan hiện thực của nhà văn. Nó không mang màu xám của lí luận, luận thuyết mà nó là cây đời, khắc tạc trong lòng người nếu nó thực sự sinh động, thực sự có hồn và là một khám phá. Chính vì thế, vấn đề đổi mới văn học nghệ thuật, như nhiều người đã chiêm nghiệm và nhận thức, xét đến cùng là đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người trong sự tìm tòi, lý giải quá trình vận động đó. Và chừng nào chưa có sự đổi mới về phương diện này nghĩa là sự tái hiện các hình tượng trong đời sống khác nhau chỉ mang ý nghĩa mở rộng về lượng trên cùng một chiều sâu.
