“Đàn gảy tai trâu” thực chất là một thành ngữ Hán Việt, có nguồn gốc từ Trung Quốc với cách đọc là “Đối ngưu đàn cầm”. Thành ngữ này bắt nguồn từ một điển cố nổi tiếng trong văn hóa Trung Hoa. Theo bài viết “Nguồn gốc và ý nghĩa sâu xa của câu “Đàn gảy tai trâu” (An Hòa, 2025), câu chuyện được ghi chép trong cuốn “Hoằng Minh Tập. Lý hoặc luận”, với nội dung như sau:
Thời Chiến quốc (475 - 221 TCN) có một nhạc sư lỗi lạc tên Công Minh Nghi, tiếng đàn của ông nổi tiếng là có thể làm lay động lòng người. Một lần, Công Minh Nghi đi đến vùng ngoại ô chơi, nơi có cảnh sắc đẹp và yên tĩnh. Chợt ông nhìn thấy trên thảm cỏ xanh mướt có một con trâu già đang ăn cỏ. Công Minh Nghi nhất thời hứng thú đi đến bên cạnh con trâu già, cầm đàn lên và gảy một ca khúc cho con trâu già thưởng thức. Khúc nhạc đầu tiên mà ông gảy có tên là “Thanh giác chi thao”. Nhưng con trâu già vẫn cứ thờ ơ, nó tiếp tục cúi đầu gặm cỏ như không hề nghe thấy gì.
Công Minh Nghi nghĩ rằng có thể khúc nhạc này cao nhã quá nên đã đổi sang gảy một làn điệu khác. Con trâu già vẫn không có phản ứng gì, tiếp tục thong dong gặm cỏ. Công Minh Nghi xuất ra hết bản lĩnh mình có, tấu một ca khúc là sở trường của mình nhưng mọi chuyện vẫn không thay đổi. Cuối cùng, Công Minh Nghi đã sử dụng đàn để tạo ra âm thanh của ruồi muỗi vo ve và tiếng nghé con kêu mừng rỡ. Con trâu không gặm cỏ nữa mà dỏng tai chăm chú lắng nghe, lúc lắc cái đuôi và ve vẩy cái tai như thể để xua đuổi muỗi đi. Lúc này, Công Minh Nghi nhận ra rằng bản nhạc dù có hay đến mấy thì con trâu cũng không thể hiểu được, đơn giản là vì nó không thể nhận thức được, chỉ có thể chơi một cái gì đó gần với hiểu biết của nó thì mới có thể khiến nó chú ý.
Từ đó về sau, thành ngữ “Đàn gảy tai trâu” được dùng để chỉ những người không có khả năng tiếp thu hoặc không quan tâm đến những vấn đề mà họ không hiểu biết. Nó cũng ám chỉ việc giảng giải những lí thuyết, đạo lí cao siêu cho người không hiểu là điều hoàn toàn vô ích. Trong “Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam”, “Đàn gảy tai trâu” cũng mang ý nghĩa chê bai những người không có khả năng thưởng thức cái hay, cái đẹp của nghệ thuật.
Tuy nhiên, câu thành ngữ này còn có ý khuyên răn người nói rằng: Khi làm bất kì việc gì, chúng ta cần phải xem xét đối tượng mà mình giao tiếp. Nếu muốn đối phương tiếp thu được điều mình muốn truyền đạt, trước hết, lời nói và hành động của chúng ta phải phù hợp với họ.
Trong bài viết “Ý nghĩa thành ngữ ‘Đàn gảy tai trâu’ là gì?” (Hồng Phượng, 2024), cuốn “Mưu tử lý hoặc luận” có đoạn, khi Mưu Dung giảng về Phật gia cho nho sinh lại thường trích dẫn các câu nói kinh điển của Nho gia để giảng giải và cắt nghĩa điều mình muốn nói. Các nho sinh nghe vậy liền thắc mắc hỏi ông vì sao làm vậy, ông liền nói: “Các ngươi có thể thông hiểu kinh điển Nho gia cho nên ta cần dùng những lời nói của Nho gia để giảng giải. Các ngươi không hiểu về Phật, nếu ta dùng kinh điển Phật gia để giảng trực tiếp, các ngươi nghe không hiểu, thì chẳng phải cũng giống như không giảng gì hay sao?”
Chính vì vậy, chúng ta không nên xem thường hay hạ thấp bất kì ai chỉ vì họ không có cùng quan điểm với mình. Mỗi người đều có chuyên môn và góc nhìn khác nhau về các vấn đề trong cuộc sống. Theo đó, chúng ta cần linh hoạt sử dụng những cách giao tiếp phù hợp với từng đối tượng khác nhau.
Nguồn: Tiếng Việt giàu đẹp
Duy Anh sưu tầm
Link nội dung: https://melodious.edu.vn/dan-gay-tai-trau-a117944.html