Tác dụng của biện pháp tu từ so sánh và cách nêu khi làm bài

Trả lời nhanh: Biện pháp tu từ so sánh đối chiếu hai sự vật, hiện tượng có nét tương đồng để câu văn gợi hình, gợi cảm hơn. Tác dụng của biện pháp tu từ so sánh gồm giúp người đọc hình dung rõ đặc điểm, nhấn mạnh ý, gây ấn tượng và bộc lộ tình cảm của người viết.

Nhiều bạn học sinh nhận ra phép so sánh rất nhanh nhưng lại lúng túng khi viết tác dụng của biện pháp tu từ so sánh. Khi hiểu đúng bản chất, phần nêu tác dụng sẽ gọn và chắc tay hơn nhiều. Nếu bạn học online qua màn hình lớn, có thể tham khảo thêm vài phụ kiện kết nối bên dưới.

Tham khảo các mẫu adapter chuyển đổi đang có giá tốt:

1. Biện pháp tu từ so sánh là gì?

Khái niệm so sánh tu từ

Biện pháp tu từ so sánh là cách đối chiếu sự vật, sự việc này với sự vật, sự việc khác có nét tương đồng để tăng sức gợi hình, gợi cảm cho lời văn. Đây là một trong những biện pháp nghệ thuật quen thuộc nhất, xuất hiện từ ca dao, tục ngữ đến thơ hiện đại và cả lời nói hằng ngày.

Vì dễ nhận diện, kiến thức biện pháp tu từ so sánh lớp 6 thường là bài nền tảng trước khi học nhân hoá, ẩn dụ, hoán dụ.

Ví dụ: "Trẻ em như búp trên cành". Trẻ em và búp non là hai đối tượng khác loại, nhưng có chung nét non tơ, đang lớn, cần được nâng niu. Nhờ phép đối chiếu này, câu nói giàu hình ảnh hơn hẳn câu "trẻ em còn nhỏ".

Cấu tạo và các kiểu so sánh

Phép so sánh đầy đủ có bốn yếu tố, nhưng hai yếu tố giữa có thể lược bỏ.

Cấu tạo biện pháp tu từ so sánh đầy đủ gồm bốn yếu tố:

Yếu tố

Vai trò

Ví dụ: "Mặt trời xuống biển như hòn lửa"

Vế A

Sự vật được so sánh

Mặt trời

Phương diện so sánh

Nét tương đồng

xuống biển (đỏ rực, tròn)

Từ so sánh

Từ nối hai vế

như

Vế B

Sự vật dùng để so sánh

hòn lửa

Một hiểu lầm phổ biến là nghĩ phép so sánh lúc nào cũng đủ bốn yếu tố. Thực tế, phương diện so sánh và từ so sánh có thể được lược bỏ. Ví dụ "Trường Sơn: chí lớn ông cha" đã vắng từ so sánh, thay bằng dấu hai chấm. Kiểu lược bớt này còn gọi là so sánh chìm, buộc người đọc tự suy ra nét giống nhau.

Xét theo mức độ, có hai kiểu chính:

Ngoài ra, có thể phân loại theo đối tượng: vật với vật, người với vật, cái cụ thể với cái trừu tượng và ngược lại. Dù là kiểu nào, mục đích tu từ vẫn là gợi hình, gợi cảm chứ không phải đo đếm.

2. Tác dụng của biện pháp tu từ so sánh

Có thể gom tác dụng của phép so sánh thành bốn nhóm. Một phép so sánh thường mang nhiều tác dụng cùng lúc, nhưng khi làm bài, bạn nên nhấn vào tác dụng nổi bật nhất trong ngữ cảnh.

Tăng tính gợi hình, giúp hình dung rõ đặc điểm

Tác dụng đầu tiên là gợi hình: biến cái trừu tượng, khó tả thành hình ảnh cụ thể. Người đọc không cần nghe giải thích dài mà vẫn "thấy" được sự vật.

Ví dụ "Quê hương là chùm khế ngọt". Quê hương là khái niệm rộng, khó nắm bắt. Khi gắn với chùm khế ngọt, một thứ quen thuộc của tuổi thơ, khái niệm ấy lập tức có hình, có vị. Tương tự, "Tiếng suối trong như tiếng hát xa" giúp ta hình dung âm thanh trong trẻo, du dương của dòng suối.

Bản chất của tính gợi hình là tận dụng trải nghiệm có sẵn của người đọc. Ai cũng từng thấy búp non, hòn lửa hay ăn khế, nên chỉ cần gợi ra là trí tưởng tượng tự vẽ tiếp. Khi sưu tầm ví dụ so sánh từ ảnh chụp sách, đề thi hay tài liệu, việc trích chữ từ hình ảnh sẽ giúp bạn ghi chép nhanh hơn thay vì gõ lại từng câu.

Tăng sức gợi cảm, gây ấn tượng

Tác dụng thứ hai là gợi cảm, tức làm người đọc rung động. Hình ảnh so sánh không chỉ để nhìn mà còn để cảm.

Câu ca dao "Thân em như hạt mưa sa / Hạt vào đài các, hạt ra ruộng cày" là ví dụ kinh điển. Hạt mưa rơi xuống đâu hoàn toàn do may rủi. Đặt thân phận người phụ nữ bên cạnh hạt mưa, ca dao gợi lên số phận mỏng manh, bị động của họ trong xã hội cũ, khiến người nghe xót xa.

Nhờ liên tưởng bất ngờ, phép so sánh còn gây ấn tượng, giúp câu thơ đọng lại lâu trong trí nhớ. Khi phân tích, cụm gợi hình gợi cảm thường đi đôi, nhưng hãy chỉ rõ cái "hình" là gì và cái "cảm" là gì.

Nhấn mạnh đặc điểm, thể hiện quan điểm tình cảm của người viết

Một phép so sánh thường mang nhiều tác dụng cùng lúc.

So sánh giúp làm nổi bật đặc điểm cần nhấn mạnh. "Công cha như núi Thái Sơn / Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra" nhấn vào sự to lớn, vững chãi của công cha và sự dạt dào, bất tận của nghĩa mẹ. Nếu chỉ nói "công cha mẹ rất lớn", câu văn sẽ nhạt đi nhiều.

Qua việc chọn vế B, người viết còn bộc lộ thái độ, tình cảm. Khẳng định những ngôi sao "chẳng bằng" mẹ là cách nhà thơ bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc. Kiểu so sánh không ngang bằng thường dùng để đề cao hoặc hạ thấp một đối tượng, nên rất giàu cảm xúc.

Làm lập luận dễ hiểu, dễ nhớ hơn

Không chỉ trong thơ, biện pháp so sánh còn được dùng nhiều trong văn nghị luận. Nó giúp ý khó hiểu trở nên gần gũi. Chẳng hạn, "Đọc sách như trò chuyện với người xưa" biến việc đọc vốn có vẻ khô khan thành cuộc gặp gỡ sống động với những bộ óc lớn. Hay "Tuổi trẻ như mùa xuân của đời người" giúp người nghe thấm ngay rằng tuổi trẻ là quãng đẹp nhất nhưng sẽ qua đi.

Đây là tác dụng bptt rất hữu ích trong lập luận: rút ngắn khoảng cách giữa ý mới và hiểu biết sẵn có. Người nghe dễ tiếp nhận, dễ nhớ và dễ bị thuyết phục hơn. Trong đoạn nghị luận, một phép so sánh đúng chỗ có giá trị hơn vài câu giải thích chung chung.

3. Phân biệt so sánh tu từ với so sánh logic và ẩn dụ

So sánh tu từ khác so sánh logic ở đâu?

So sánh logic dùng để đo hơn kém, còn so sánh tu từ nhằm gợi hình, gợi cảm.

Không phải câu nào có "như", "hơn" cũng là biện pháp tu từ. Đây là hiểu lầm hay gặp khi làm bài tập về biện pháp tu từ so sánh.

Tiêu chí So sánh logic So sánh tu từ Đối tượng Đồng loại Khác loại, có nét tương đồng Mục đích Đo đếm, phân biệt hơn kém Gợi hình, gợi cảm Ví dụ "Lan cao hơn Hoa" "Bà như quả ngọt chín rồi"

Câu "Năm nay lúa tốt hơn năm ngoái" chỉ so mức độ giữa hai vụ lúa cùng loại, nên là so sánh logic. Còn "Bà như quả ngọt chín rồi" đặt người bà bên cạnh quả chín để gợi tuổi già và sự ngọt ngào, đó mới là so sánh tu từ.

So sánh khác ẩn dụ thế nào?

Ẩn dụ có thể hiểu là so sánh ngầm: chỉ giữ vế B, giấu vế A và không có từ so sánh. Trong bài thơ "Đêm nay Bác không ngủ" của Minh Huệ, câu "Người Cha mái tóc bạc / Đốt lửa cho anh nằm" dùng "Người Cha" làm ẩn dụ chỉ Bác Hồ, vế được so sánh không xuất hiện.

Cách kiểm tra nhanh: nếu câu có cả vế A và vế B (dù vắng từ so sánh) thì vẫn là so sánh. Nếu chỉ còn vế B thì đã chuyển thành ẩn dụ. Tiếng Anh cũng phân biệt tương tự: simile dùng "like", "as" để so sánh trực tiếp, còn metaphor khẳng định thẳng vật này là vật kia.

4. Cách nêu tác dụng của so sánh khi làm bài

Công thức 3 bước trả lời ngắn gọn

Ba bước giúp câu trả lời ngắn gọn nhưng đủ ý.

Nhiều bạn mất điểm vì chỉ gọi tên biện pháp rồi dừng lại. Hãy đi theo ba bước:

Công thức này áp dụng được cho hầu hết tác dụng nghệ thuật của các biện pháp tu từ. Mấu chốt nằm ở bước 3: hiệu quả nghệ thuật phải bám vào nội dung câu cụ thể, không viết kiểu ghép sẵn.

Về hình thức, không bắt buộc viết dài hay gạch đầu dòng. Một đoạn 3-5 câu liền mạch, đủ ba bước là đạt yêu cầu ở phần đọc hiểu. Sự chính xác mới quyết định điểm, không phải độ dài.

Ví dụ mẫu và lỗi thường gặp

Đề bài: Chỉ ra và nêu tác dụng của biện pháp tu từ trong câu "Quê hương là chùm khế ngọt".

Đoạn trả lời mẫu: Câu thơ sử dụng biện pháp tu từ so sánh, với vế A là "quê hương", vế B là "chùm khế ngọt", từ so sánh là "là". Quê hương và chùm khế ngọt cùng gợi sự thân thuộc, ngọt ngào của tuổi thơ. Phép so sánh giúp khái niệm quê hương trừu tượng trở nên cụ thể, gần gũi, làm câu thơ gợi hình, gợi cảm. Qua đó, tác giả bày tỏ tình yêu, sự gắn bó sâu nặng với quê hương.

Một số lỗi cần tránh:

Khi luyện tập, bạn có thể tự đặt ví dụ về phép so sánh từ đồ vật quanh mình rồi viết tác dụng theo ba bước để phản xạ nhanh hơn khi gặp đề thật.

5. So sánh trong thơ văn: ai dùng và dùng để làm gì

Góc nhìn từ nghiên cứu thơ và simile tiếng Anh

Một nghiên cứu đã khảo sát 263 cấu trúc so sánh trong 5 tập thơ của Vi Thùy Linh. Mục đích miêu tả chiếm 42,2%, bộc lộ cảm xúc chiếm 37,3%, khớp với hai tác dụng cốt lõi là gợi hình và gợi cảm.

Đáng chú ý, cấu trúc khuyết thiếu chiếm 47,1%, trong khi cấu trúc đầy đủ chỉ 17,9%. Thơ hiện đại chuộng so sánh chìm, lược bớt yếu tố để người đọc tự suy ngẫm. Khoảng trống ấy chính là nơi khơi gợi trí tưởng tượng.

Ở tiếng Anh, simile cũng giúp câu văn sinh động, dễ nhớ và tạo kết nối cảm xúc với người đọc. Dù khác ngôn ngữ, so sánh vẫn là cách con người dùng cái quen để nói về cái lạ.

6. Câu hỏi thường gặp

So sánh có tác dụng gợi hình hay gợi cảm?

Thường là cả hai, nhưng mức độ tuỳ câu. Ví dụ "Mắt em như hai vì sao" thiên về gợi hình, giúp ta thấy đôi mắt sáng lấp lánh. Còn "Mẹ là ngọn lửa sưởi ấm đời con" thiên về gợi cảm, khơi lòng biết ơn. Khi làm bài, hãy nêu cả hai nhưng nhấn vào tác dụng nổi bật hơn.

Làm sao nhận biết biện pháp so sánh trong câu?

Đây là câu hỏi làm sao nhận biết biện pháp tu từ so sánh rất hay gặp. Hãy tìm các từ như, là, tựa, giống, hơn, kém, rồi kiểm tra hai sự vật có khác loại nhưng mang nét tương đồng hay không. Nếu chúng cùng loại và chỉ để đo hơn kém thì đó là so sánh logic.

So sánh và nhân hoá khác nhau thế nào?

Để phân biệt so sánh và nhân hóa, hãy nhớ: so sánh đối chiếu hai sự vật có nét giống nhau, còn nhân hoá gán đặc điểm, hành động, tình cảm của con người cho vật. "Cây đứng như người lính gác" là so sánh, còn "Cây đứng gác suốt đêm" là nhân hoá.

Nêu tác dụng của so sánh có cần viết dài không?

Không cần. Ví dụ với câu "Lá vàng rơi như những cánh bướm", chỉ cần viết: "So sánh lá vàng với cánh bướm qua từ 'như', gợi hình ảnh lá rơi nhẹ nhàng, chao liệng, thể hiện cái nhìn tinh tế, trìu mến của tác giả với mùa thu". Vài câu đủ ý như vậy đã đạt điểm.

So sánh giúp câu văn gợi hình, gợi cảm, nhấn mạnh đặc điểm, bộc lộ tình cảm và làm lập luận dễ hiểu hơn. Khi làm bài, hãy nhớ ba bước: gọi tên kèm dấu hiệu, chỉ nét tương đồng, nêu tác dụng gắn đúng nội dung câu. Viết ngắn mà trúng ý luôn hiệu quả hơn viết dài mà chung chung.

Nếu muốn mở rộng vốn kiến thức tiếng Việt như dấu câu, từ loại hay các khái niệm hay gặp, bạn có thể đọc tiếp những bài dưới đây.

Nguồn tham khảo

Link nội dung: https://melodious.edu.vn/cach-neu-tac-dung-cua-bien-phap-tu-tu-a117712.html