Well-nessMâu thuẫn “nghĩ một đằng làm một nẻo” đến từ đâu?

Vì sao bất hòa nhận thức lại diễn ra?

1. Hành vi bắt buộc tuân thủ

Bất hòa nhận thức xảy ra khi bạn bị bắt buộc làm một điều gì đó nhưng trong thâm tâm lại không muốn. Chẳng hạn bạn không muốn làm bài kiểm tra, nhưng đó lại là chỉ định của giáo viên. Sự mâu thuẫn diễn ra khiến bạn cảm thấy bức bối và khó chịu, buộc bạn phải học bài dù muốn hay không.

Nguyên nhân này được tìm ra trong một thí nghiệm của Festinger and Carlsmith. Họ cho hai nhóm học sinh làm những công việc nhàm chán (như ngồi lật trang sách). Một nhóm được nhận 1 đô tiền thưởng và nhóm còn lại nhận 20 đô.

Dù cả hai nhóm đều cảm thấy công việc nhàm chán, nhóm 1 đô trong tình trạng bất hòa cao hơn vì nhận giá trị tiền thưởng thấp kèm theo tình thế bắt buộc. Để giảm sự bất hòa, họ đánh giá trải nghiệm thú vị hơn nhóm 20 đô (giá trị tiền thưởng cao cho họ lí do để làm việc này).

2. Quá trình đưa ra lựa chọn

Khi đối mặt với hai sự lựa chọn, bạn gặp trạng thái bất hòa nhận thức vì phải chấp nhận đánh mất lợi ích của lựa chọn còn lại. Ví dụ nếu như chọn học bài, bạn đánh đổi thời gian thư giãn của mình, nhưng nếu chọn nằm lướt điện thoại, điểm số của bạn có thể bị ảnh hưởng.

Phát hiện này bắt nguồn từ thí nghiệm của Brehm, khi ông quan sát những người cần phải chọn ra một món đồ họ mong muốn để sở hữu. Nhóm người trải nghiệm bất hòa nhận thức cao đánh giá món đồ họ chọn có sức hút hơn những thứ còn lại, dù mức độ yêu thích đều bằng nhau.

3. Nỗ lực đã bỏ ra

Bất hòa nhận thức xảy ra khi chúng ta dành nhiều công sức nỗ lực để đạt được một mục tiêu nhưng kết quả lại không như mong đợi. Nhờ đó, bạn tự an ủi rằng mình đã không bỏ ra quá nhiều sức lực để thực hiện hoặc kết quả không quan trọng đến vậy.

Yếu tố này được tìm thấy trong nghiên cứu của Aronson và Mills khi cho một nhóm sinh viên nữ tham gia đọc những đoạn văn về tình dục. Những người đọc các chủ đề mang tính “xấu hổ” nhất lại đánh giá trải nghiệm này tích cực nhất vì họ muốn bào chữa rằng việc tham gia thí nghiệm này không tệ đến vậy.