Phan Bội Châu và khát vọng về một nước Việt Nam mới

Phan Bội Châu là một chí sĩ, nhà cách mạng lớn của Việt Nam, tên gốc là Phan Văn San sau đổi là Phan Bội Châu, hiệu là Sào Nam, ngoài ra còn một số biệt hiệu khác như Hải Thu, Phan Thị Hán, Độc Tĩnh Tử, Hãn Mạn Tử… Ông sinh năm 1867 tại làng Đan Nhiễm huyện Nam Đàn tỉnh Nghệ An. Ngay từ thời thanh niên ông đã thể hiện là người nhiệt huyết yêu nước, năm 17 tuổi ông viết bài Bình Tây thu Bắc và lập đội “sĩ tử Cần vương” để ủng hộ phong trào chống Pháp của vua Hàm Nghi.

Năm 1900 ông đỗ Giải nguyên tại trường thi Nghệ An. Sau đó ông kết giao với nhiều chí sĩ yêu nước như Phan Chu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quý Cáp, Nguyễn Thượng Hiền, Nguyễn Hàm, Cường Để, Đặng Tử Kính, Tăng Bạt Hổ… để tìm con đường chống lại thực dân, cứu đất nước thoát khỏi ách nô lệ của người Pháp. Năm 1904 Phan Bội Châu vận động thành lập Duy Tân hội, năm sau ông sang Trung Quốc rồi sang Nhật Bản gây dựng phong trào Đông Du. Năm 1908 ông bị trục xuất khỏi Nhật Bản trở lại Trung Quốc rồi sang Thái Lan gây dựng căn cứ hoạt động. Năm 1911 tại Trung Quốc ông cùng các đồng chí của mình thành lập Việt Nam Quang Phục hội và hội Chấn Hoa Hưng Á. Vì những hoạt động chống lại chính quyền thực dân Pháp, năm 1913 ông bị bắt giam tại nhà tù Quảng Đông cho đến năm 1917. Sau khi ra tù Phan Bội Châu càng tích cực hoạt động, năm 1925 ông lại bị tay sai của thực dân Pháp bắt cóc tại Thượng Hải và đưa về nước. Trước phong trào đấu tranh của nhân dân đòi thả tự do cho Phan Bội Châu, thực dân Pháp đã không thể kết án được ông nên đành phải ra lệnh ân xá và an trí ông tại Huế cho đến khi mất năm 1940.

Trong cuộc đời hoạt động, Phan Bội Châu đã viết rất nhiều tác phẩm thuộc nhiều thể loại văn học, lịch sử, tuyên truyền cách mạng và phổ biến sâu rộng trong nhân dân như Việt Nam vong quốc sử, Việt Nam quốc sử khảo, Hải ngoại huyết thư, Lưu cầu huyết lệ tân thư, Ngục trung thư, Việt Nam quốc sử diễn ca, Gia huấn ca, Khuyến quốc dân du học ca, Trùng Quang tâm sử… Tuy nhiên có một tác phẩm có sức ảnh hưởng khá lớn thời bấy giờ nhưng sau này ít được nhắc đến, đó là tác phẩm Tân Việt Nam (nước Việt Nam mới).

Tân Việt Nam là một cuốn sách nhỏ viết bằng chữ Hán, bản thảo được tìm thấy tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I gồm 26 trang, chữ viết tay trên giấy dó, khổ giấy 29x16cm, mỗi trang có 16 dòng, mỗi dòng khoảng 20 chữ. Trang đầu ghi tên sách Tân Việt Nam, trang cuối ghi tên tác giả Sào Nam tử. Các hồ sơ lưu trữ liên quan cho biết tác phẩm do Phan Bội Châu viết tại Yokohama (Nhật Bản) năm Bính Ngọ tức năm 1906. Sách ban đầu là bản chép tay, năm sau ông cho tu chỉnh lại và in ấn xuất bản tại Hoành Tân (Nhật Bản) và Thượng Hải (Trung Quốc)[1].

Về nội dung đây là tác phẩm trình bày mô hình nước Việt Nam mới theo quan niệm của Phan Bội Châu. Ông cho rằng nước Việt Nam trải qua nhiều áp bức bóc lột, lâu dần khiến cho tính cách người Việt trở nên hèn yếu bạc nhược, thói ỷ lại cam chịu không muốn vươn lên mở mang học hỏi làm cho ý chí bị thui chột. Nước Việt Nam muốn thoát khỏi ách nô lệ, người Việt Nam muốn được hưởng vinh quang sung sướng thì cần phải duy tân, phải chấp nhận những khó khăn vất vả trước mắt để có được thành tựu lâu dài. Ông chủ trương tất cả các lĩnh vực từ chính trị, kinh tế, quân sự, văn hóa, giáo dục trong nước đều cần phải đổi mới và học hỏi những nước tiên tiến. Khi đất nước được duy tân, xã hội tất sẽ phát triển, vị thế quốc gia sẽ ngày càng được coi trọng. Muốn làm được điều đó Phan Bội Châu đặt ra 6 ước nguyện lớn (Lục đại nguyện) mong muốn toàn dân phấn đấu. Khi đã thực hiện được đầy đủ 6 ước nguyện đó người dân sẽ đạt được 10 điều hạnh phúc lớn (Thập đại khoái) và đó chính là một nước Việt Nam mới.

Mở đầu tác phẩm Phan Bội Châu viết: Nếu như đường sắt dài muôn dặm làm rồi thì công việc buôn bán trong chốc lát có thể tập trung đầy đủ được, từ các đô thị thôn ấp lớn có thể nối liền và đi tới khắp mọi nơi nhanh chóng… Nếu như nhà cửa đều xây cao muôn trượng rồi thì có thể ngồi trong cửa sổ mà ngắm trăng sao, sung sướng biết chừng nào!... Nhưng muốn tạo dựng được một nước Việt Nam mới có đường sắt muôn dặm, có nhà cao muôn trượng thì tất phải trải qua những cay đắng, gian lao, phí tổn mới có thể đạt được.

Phan Bội Châu chỉ ra 10 điều hạnh phúc lớn (thập đại khoái) nếu Việt Nam chấp nhận duy tân tức chấp nhận vất vả gian lao để làm cách mạng thì tất sẽ có được 10 điều sung sướng đó là:

• Một là, không có cường quốc nào bảo hộ;
• Hai là, không có bọn quan lại hại dân;
• Ba là, không có người dân nào mà không được thỏa nguyện;
• Bốn là, không có người lính nào mà không được vinh hiển;
• Năm là, không có loại thuế nào mà không công bằng;
• Sáu là, không có hình pháp nào mà không thỏa đáng;
• Bảy là, không có sự giáo dục nào mà không hoàn thiện;
• Tám là, không có nguồn địa lợi nào mà không được khai thác;
• Chín là, không có ngành công nghệ nào mà không phát đạt
• Mười là, không có ngành thương nghiệp nào mà không được mở mang.

Phan Bội Châu cho rằng “Diện tích nước ta có 25 vạn dặm vuông Anh, không phải là rộng sao? Dân số nước ta hơn 50 triệu tráng đinh[2] không phải là đông sao? Đất đai mầu mỡ phì nhiêu, sản vật dồi dào, non sông tươi đẹp, nếu đem so sánh với các nước mạnh trong năm châu không thua kém mấy ai. Thế thì sao ta lại cam chịu để cho nước Pháp bảo hộ?”. Ông cũng chỉ ra căn nguyên là do “bản tính nô lệ đã ăn sâu, thói ỷ lại quá nặng rồi”.

Phan Bội Châu phân tích những cái lợi của việc duy tân:

• Về chính trị, nếu duy tân tư cách nội trị sẽ do ta sắp đặt, quyền lợi ngoại giao tự ta nắm giữ. Cờ nước Việt Nam ta sẽ phần phật bay trên nóc thành Ba Lê (Paris), dung mạo nước ta sẽ lừng lẫy chói lọi khắp hoàn cầu;
• Về văn hóa xã hội, nếu duy tân dân trí sẽ mở mang nhiều, dân khí sẽ lớn mạnh hơn, dân quyền tất sẽ phát đạt lớn; vận mệnh nước ta tất do toàn dân nắm giữ. Cửa tự do rộng mở không cùng, báo chí đầy đường, sách mới đầy ngõ;
• Về giáo dục, nếu duy tân nhà nước sẽ dốc hết lòng tận tụy chăm lo nền giáo dục, tinh thần toàn xã hội dồn hết cho giáo dục. Đức dục, trí dục, thể dục… tất cả đều được đề cao không bỏ sót điều gì. Tất phải mời người Nhật Bản, người Châu Âu, người Mỹ đến giảng dạy để thu lượm học hỏi cái hay, cái tốt của nước họ, đồng thời để tự hoàn thiện mình. Tất cả những phí tổn về giáo dục, do triều đình, xã hội đảm nhiệm. Nếu người dân nào nghèo túng quá không thể đủ tiền đóng học phí thì triều đình và xã hội phải giúp đỡ, chu cấp thêm khiến cho con em trong cả nước đều được học qua các trường tiểu học. Các trường phải dạy quốc ngữ, quốc văn, khiến cho nhi đồng và phụ nữ đều có thể đọc được báo chí, để nghe biết được những tin tức mới, bàn luận về thời sự để mở mang dân trí…
• Về kinh tế, nếu duy tân việc nghiên cứu nông nghiệp sẽ phát triển mạnh, nghề nông ngày một tiến tới. Sức người không đủ sẽ có máy móc bổ sung hỗ trợ, thiên tai bất lợi sẽ có trí tuệ con người chinh phục. Đất đai một người khai khẩn chưa xong thì xã hội giúp tiền để cùng làm cho thành, dưới dân mà làm không xong thì triều đình sẽ đốc thúc quan lại giúp đỡ thêm. Khi dân trí ngày càng phát đạt, sự học tập về thương mại ngày càng phát triển nhanh. Nhà nào có thực nghiệp thì được triều đình đặc biệt chú trọng, ai có tài kinh doanh được xã hội tôn vinh thì việc buôn bán sẽ ngày càng phát triển;
• Về phụ nữ, nếu duy tân phụ nữ có trách nhiệm làm một người mẹ hiền, một người vợ đảm, có trách nhiệm trong việc buôn bán, dạy dỗ con em, giúp đỡ việc quân dân. Có người mẹ người vợ anh hùng thì mới có thể giúp cho người chồng người con thành người anh hùng được. Tất phải chú ý đặc biệt tới việc giáo dục cho phụ nữ. Những ngành liên quan đến tài chính nên tuyển dụng phụ nữ có trình độ học vấn cao để họ phát huy hết tài năng để giúp cho việc quân, việc nước và có nghĩa vụ bình đẳng với nam giới;
• Về lòng yêu nước, nếu duy tân trong cả nước sẽ không một người nào là không có lòng yêu nước, không một người nào là không phụng sự việc công, không một người nào là không thương yêu nhau, không một người nào là không phục tùng theo phép tắc văn minh. Đất nước là chung của tất cả mọi người thì ai ai cũng phải có trách nhiệm giữ gìn đất nước…

Tuy nhiên Phan Bội Châu cũng bày tỏ, để đạt được 10 điều sung sướng lớn (Thập đại khoái) và tiến hành được những việc duy tân đó, ông tha thiết kêu gọi người dân cần thực hiện 6 ước nguyện lớn (Lục đại nguyện) gồm:

• Một là, mong mọi người trong nước ai ai cũng có ý chí tiến thủ, dám mạo hiểm;
• Hai là, mong mọi người trong nước ai ai cũng có tinh thần thương mến, tin cậy lẫn nhau;
• Ba là, mong mọi người trong nước ai ai cũng có tư tưởng tiến bước lên nền văn minh;
• Bốn là, mong mọi người trong nước ai ai cũng có sự nghiệp thực hành yêu nước;
• Năm là, mong mọi người trong nước ai ai cũng có sự nghiệp thực hành công đức;
• Sáu là, mong mọi người trong nước ai ai cũng có hi vọng về danh dự và lợi ích.

Kết thúc tác phẩm ông khẳng định: Có làm được sáu điều mong muốn ấy thì mới có được mười điều sung sướng… Nếu người trong nước ta đều đồng lòng thì việc dời đất trời, xoay sông núi đều làm dư sức. Người nước ta há lẽ nào lại tụt lùi mà không làm được hay sao? Gom chí khí của muôn người để xây nên thành cao ngút trời, góp trí tuệ lớn rung chuyển cả núi cao thì biển nào mà không lấp nổi. Xin cúi đầu lạy, xin cúi đầu chào nước Việt Nam mới muôn muôn năm! Đồng bào nước Việt Nam mới muôn muôn năm!

Có thể thấy Tân Việt Nam như là tiếng nói từ sâu tận đáy lòng, là khát vọng cháy bỏng của Phan Bội Châu về một một nước Việt Nam không còn bị áp bức, đổi mới, tiến bộ, văn minh. Tân Việt Nam cũng là lời kêu gọi tha thiết của ông đối với toàn thể con dân nước Việt cần thức tỉnh, nhìn thẳng vào hiện thực đau thương của đất nước, đoàn kết đồng lòng, cùng nhau hành động, chấp nhận khó khăn gian khổ, cố gắng học hành, mở mang dân trí, cải cách tư duy để đưa đất nước thoát khỏi ách nô lệ, mở ra tương lai tươi đẹp cho nước Việt Nam mới.

Mặc dù còn một số hạn chế, thậm chí có người cho là Phan Bội Châu đang vẽ ra một xã hội ảo tưởng, say sưa với vinh quang giả tạo, nhưng trên hết đó là khát vọng chính đáng của một người yêu nước, là những tư tưởng rất tiến bộ mà cho đến nay sau hơn một thế kỷ vẫn mang đậm giá trị nhân văn./.

Tài liệu tham khảo:

1. Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, cơ sở dữ liệu Hán Nôm; phông Tòa Công sứ Hà Đông.
2. Cục Lưu trữ nhà nước, Tân Việt Nam (Võ Văn Sạch dịch, chú thích; GS. Đinh Xuân Lâm giới thiệu), Hà Nội, 1989.