Quan niệm về truyện ngắn của các nhà văn, nhà nghiên cứu, phê bình văn học.

Cho đến nay, đã có rất nhiều nhà văn, nhiều nhà nghiên cứu phê bình đã bàn về truyện ngắn, đặc biệt là truyện ngắn trong tư cách một thể loại của văn học hiện đại. Các giáo trình lí luận văn học trong và ngoài nước, các chuyên luận, các bài báo trên các tạp chí đã dành cho truyện ngắn một sự quan tâm khá đặc biệt. Trên thế giới, đó là các công trình “Lí luận văn học” của Gulaiep,“Dẫn luận nghiên cứu văn học” của Pospelov…

Trong nước, Giáo trình “Lí luận văn học” của nhóm tác giả Trần Đình Sử, Phương Lựu, Nguyễn Xuân Nam đã bàn luận đến truyện ngắn trong tư cách của một thể loại quan trọng của tự sự. Bên cạnh đó còn có giáo trình “Lí luận văn học” của Giáo sư Hà Minh Đức. Các cuốn “Từ điển văn học”, “Từ điển thuật ngữ văn học”, “150 thuật ngữ văn học”… đã chú ý đề cập tới khái niệm truyện ngắn và cố gắng nêu ra các khía cạnh của truyện ngắn trên những biểu hiện khái quát nhất để giúp người đọc tiếp cận thể loại dễ dàng hơn.

Đã từng dịch rất nhiều truyện ngắn trên thế giới sang Tiếng Việt và nghiên cứu truyện ngắn, PGS. TS Lê Huy Bắc đã tìm hiểu rất công phu và cung cấp cho người đọc rất nhiều tri thức truyện ngắn: về khái niệm, về lịch sử phát triển thể loại, về truyện ngắn các khu vực và tác giả tiêu biểu của các khu vực ấy thông qua “Truyện ngắn lí luận tác giả và tác phẩm tập” Tập 1, Tập 2 của Nhà xuất bản Giáo dục, năm 2004.

Ngoài ra, chúng ta còn phải kể đến cuốn chuyên luận “Những vấn đề thi pháp của truyện” của tác giả Nguyễn Thái Hòa. Với bảy chương được trình bày một cách có hệ thống thông qua sự trình bày rất gọn gàng nhưng hiệu quả, tác giả Nguyễn Thái Hòa đã giúp chúng ta có những hiểu biết cơ bản về Chuyện và Truyện nói chung, diễn ngôn, phân biệt lời kể và lời thoại, giọng văn và giọng kể đồng thời phân loại không, thời gian trong truyện.

Tỏ ra là một người đã có quá trình theo sát truyện ngắn cùng với các chặng đường phát triển của thể loại, tác giả Bùi Việt Thắng đã khái quát lại quá trình lịch sử, đặc điểm cơ bản của truyện ngắn Việt Nam qua cuốn chuyên luận “Truyện ngắn Việt Nam hình thức và thể loại”.

Một số tác giả tỏ ra kì công trong việc biên soạn lại những bài viết nêu quan điểm về truyện ngắn của bản thân cũng như của giới cầm bút, của các nhà nghiê 1ffe n cứu, các nhà kinh điển trên thế giới…để làm phong phú thêm sự hiểu biết về thể loại. Chúng ta phải kể đến “Sổ tay người viết truyện ngắn” do Vương Trí Nhàn biên soạn. Trong cuốn sách này, tác giả đã cố gắng trình bày một cách khoa học các ý kiến về truyện ngắn như một dẫn chứng hùng hồn về sự phong phú của thể loại trong toàn bộ nền văn học.

Bên cạnh đó, nhà văn Tạ Duy Anh cũng biên soạn cuốn “Nghệ thuật viết truyện ngắn và kí”nhằm hướng bạn đọc đến những đặc điểm nổi bật nhất của thể loại và phân biệt nó với các thể loại khác, cuốn sách cũng là một tài liệu giúp cho những ai đang chập chững viết truyện ngắn, giúp họ có cái nhìn toàn diện hơn về thể loại.

Không được trình bày dưới dạng một công trình lí luận, nhưng cuốn “Đời viết văn của tôi” của nhà văn Nguyễn Công Hoan được nhà văn ghi chép lại một cách cẩn thận. Cuốn sách gần như lời tự sự về chính cuộc đời cầm bút của mình mà nhà văn chia sẻ với bạn đọc, cho nên nó không phải là mớ lí thuyết nặng nề mà còn mang đậm những dấu ấn của thực tế sáng tác được rút ra từ chính kinh nghiệm của nhà văn. Và như vậy, cuốn sách là một tài liệu vô cùng quý báu đối với tất cả những ai viết truyện ngắn hay nghiên cứu truyện ngắn.

Ngoài ra, các khía cạnh của truyện ngắn cũng được nhiều nhà nghiên cứu chú đề cập trên các báo, tạp chí. Thi pháp truyện ngắn, từ lâu đã được rất nhiều nhà nghiên cứu - phê bình quan tâm đặc biệt: “Đôi điều về truyện ngắn”của Nguyễn Minh Châu (Tạp chí văn nghệ quân đội số 8 - 1981), “Giọng và giọng điệu trong văn xuôi hiện đại” của tác giả Lê Huy Bắc, các bài viết của tác giả Lê Thị Hường về “con người cô đơn”, “cái kết thúc trong truyện ngắn hôm nay”, bài viết của tác giả Phạm Xuân Nguyên và rất nhiều tác giả khác nữa…

Trong rất nhiều bài nghiên cứu và phê bình của những tác giả đó, tất nhiên mỗi người có một cách thể hiện quan điểm khác nhau, mỗi người chú ý đến một khía cạnh khác nhau, song đa số họ đều thống nhất ở một số đặc điểm quan trọng của thể loại truyện ngắn:

Truyện ngắn thuộc vào một trong ba loại lớn của văn học là thể loại tự sự. Tính chất ngắn của thể loại được các tác giả nhấn mạnh: Gulaiep thì cho rằng “Truyện ngắn là hình thức tự sự loại nhỏ”. Tác giả của “Từ điển thuật ngữ văn học” cũng cho rằng “truyện ngắn là thể tài tự sự cỡ nhỏ”, “cái độc đáo của nó là ngắn”. Trong “Nghệ thuật viết truyện ngắn và kí”, tác giả dẫn lời của nhà văn Nguyễn Quang Thân và tỏ ra đồng tình với nhà văn khi cho rằng: trong truyện ngắn “Câu chuyện phải được kể một cách ngắn gọn” rồi ý kiến của Groryski: truyện ngắn “bắt buộc phải kể một cách ngắn gọn nếu không nó không phải là truyện ngắn nữa” .Dẫn lời nhà văn E. Poe trong “Sổ tay người viết truyện ngắn”, tác giả Vương Trí Nhàn ghi lại “truyện ngắn gây ấn tượng bởi thời gian ngắn: một giờ”.

Nói là ngắn, thế nhưng sức chứa của thể loại không phải là bị bó hẹp. Uxaroyan cho rằng nó chứa cả “cái không cùng” của thế giới, đời sống. Đồng tình với quan điểm này T. Man cho rằng “Truyện ngắn có sức chứa nội tại lớn lao, có thể bao quát được toàn bộ đời sống”

Dù có được tính bằng độ dài văn bản trên đơn vị trang giấy hay thời gian đọc thì chúng ta cũng đều phải công nhận rằng: truyện ngắn không thể dài, nếu như vậy nó sẽ chuyển sang thể loại khác.Về phạm vi phản ánh đời sống trong truyện ngắn, ta có thể phân ra hai luồng ý kiến khác nhau. Loại ý kiến thứ nhất coi truyện ngắn như một bộ phận của tiểu thuyết cho nên người ta chú trọng đến tính “khoảnh khắc” (tức moment) c 2000 ủa nó. Theo nhà văn Nguyễn Thành Long, khi “chưa tìm được cái mô măng ấy thì chưa viết được truyện ngắn”, còn Tô Hoài thì cho rằng: truyện ngắn là “cưa lấy một khúc” nào đó. Hoàng Ngọc Hiến tỏ ra hình ảnh hơn khi ví truyện ngắn với “cái quần sooc”. Mà muốn hiểu cái quần sooc thế nào, đôi khi người ta lại phải đi tìm hiểu “thế nào là chiếc quần dài?”. Loại ý kiến thứ hai cho rằng thể loại truyện ngắn cũng như bao thể loại khác, nó có tính tự do về mặt thể loại, và không phụ thuộc vào tiểu thuyết như bao người vẫn thường quan niệm. Nhà văn Nguyên Ngọc bảo vệ ý kiến của mình rằng: “không nhất thiết trói buộc truyện ngắn vào khuôn mẫu gò bó. Truyện ngắn vốn nhiều vẻ. Có truyện về cả một đời người, lại có truyện chỉ ghi lại một giây phút thoáng qua” Những quan niệm này làm cho phạm vi đời sống trong tác phẩm được mở rộng theo biên độ tự do mà không bị giới hạn về mặt thể loại: Truyện ngắn “cũng có thể là chuyện về một nụ cười, một cái tát, một cái hắt hơi, một triều đại, một thời đại, thậm chí là một cuộc chiến. Một khoảnh khắc cực ngắn hay một ngàn năm, truyện ngắn chuyên chở hết” (Nguyễn Quang Thân).

Về một khía cạnh quan trọng của truyện ngắn như người ta vẫn thường quan niệm, ấy là cốt truyện, tình huống, các nhà nghiên cứu cũng đưa ra hai nhóm ý kiến khác nhau. Thông thường, cốt truyện vẫn là yếu tố được quan tâm nhất. Các ý kiến thiên về quan điểm cổ điển cho rằng truyện ngắn bắt buộc phải xây dựng được cốt truyện, thậm chí càng tiêu biểu càng tốt, cốt truyện ấy không chỉ đơn giản là một câu chuyện được kể mà còn phải mang tính giáo dục, chuyển tải một bài học tư tưởng, đạo đức. “Phải nói rằng không có truyện ngắn nào lại không có cốt truyện” (Kuranop) và “còn gì quan trọng hơn cốt truyện”, khi lí giải tại sao tình hình truyện ngắn rơi vào hoàn cảnh bi đát, tác giả Bùi Việt Thắng nêu ý kiến: “nghệ sĩ hiện nay không có nhiều cốt truyện xứng đáng nên tình hình mới bi đát như vậy. Với quan niệm như thế, khi sáng tác, các nhà văn phải chú ý đặc biệt đến vai trò của cốt truyện, thậm chí họ phải xây dựng sao cho cốt truyện của mình càng độc đáo càng tốt. Trong quan niệm về cốt truyện, tồn tại một nhóm ý kiến khác có vẻ trái chiều. Quan niệm này không đề cao vai trò của yếu tố vốn được cho là cốt lõi của truyện ngắn - cốt truyện. A. Pha-đê-ép nhấn mạnh rằng : “truyện ngắn bao gồm tất cả những gì được người ta viết ra trong truyện” cho nên không lo “truyện thiếu đi một cốt truyện rắc rối đến vỡ đầu, luôn luôn bị người ta đối xử lạnh nhạt”, và nhà văn “không việc gì phải lo tìm được cốt truyện cho thật khó”, nhà văn Nguyễn Kiên tự tin như vậy. Cũng đúng, bởi lẽ lúc nào cốt truyện cũng đóng vai trò độc tôn trong thi pháp truyện ngắn thì vai trò của các yếu tố khác sẽ ra sao? Ta sẽ giải thích như thế nào về những câu chuyện mà Thạch Lam viết? Nó đâu có một chuyện gì to tát? Cốt truyện cũng không nhiều tầng bậc để tạo cho bạn đọc những bất ngờ, những gay cấn…Nhà nghiên cứu Hoàng Ngọc Hiến lại khẳng định những truyện ngắn của Thạch Lam còn “hiện đại hơn cả những truyện ngắn hiện đại”, và ông đã minh chứng bằng tác phẩm “Sợi tóc”. Khác với những sáng tác thời trẻ, sau này, T. Chekhov chọn cho mình những câu chuyện “giản dị mà sâu sắc” như chính tâm sự của nhà văn “Có một số truyện ngắn tôi ngồi vào bàn là viết được ngay, kể cả trong khi tôi chưa nghĩ được cốt truyện, nó chưa hình thành mà chỉ tồn tại trong tiềm thức. Đó là những truyện vừa viết sau những ấn tượng mạnh mẽ”.

Nói đến truyện ngắn, ta không thể không nhắc tới nhân vật. Người ta vẫn thường hay so sánh nhân vật trong truyện ngắn và tiểu thuyết với nhau. Nhân vật trong truyện ngắn cũng đa dạng, có nhiều dáng vẻ, nhưng các nhà nghiên cứu đều thống nhất khi cho rằng truyện ngắn thường ít nhân vật hơn. Các đặc điểm của nhân vật trong truyện ngắn không phải cùng một lúc được thể hiện ra một cách đầy đủ mà chắt lọc hơn, phải “tước bỏ những cái thô lậu, tự nhiên” vì dung lượng truyện ngắn không cho phép người viết “la cà ngòi bút” như thế. Tiểu thuyết có cái nhìn về nhân vật tỉ mỉ hơn, để từ đó tìm hiểu, mô tả và lí giải sự thăng trầm của số phận một cách kĩ càng, nhưng truyện ngắn thì không thế, người viết chỉ có thể “bắt” lấy những nét tiêu biểu nhất, có hồn nhất, đặc sắc nhất của nhân vật mà thôi. Các cuốn “Từ điển thuật ngữ văn học”, “Sổ tay ngườ 2000 i viết truyện ngắn”, “Truyện ngắn Việt Nam hình thức và thể loại” đều dành sự quan tâm đúng mức cho nhân vật trong truyện ngắn.

Sẽ là thiếu sót nếu chúng ta không xem xét quan niệm trần thuật của các nhà văn cũng như ý kiến của giới nghiên cứu - phê bình khi bàn về truyện ngắn. Bắt buộc với câu chuyện được kể, người kể phải kể làm sao cho câu chuyện ngắn gọn nhất. Cách kể “lao thẳng tới đích” (Tạ Duy Anh) là con đường mà những cây bút truyện ngắn thường lựa chọn cho sáng tác của mình. Chính vì tính chất ngắn, gọn của truyện ngắn mà có lẽ không có nhà văn nào lại làm cho câu chuyện của mình “ngừng giữa đường” để có thể thoải mái liên hệ tạt ngang như các nhà tiểu thuyết…

Mỗi thể loại có một đặc trưng riêng, và việc tìm hiểu đặc trưng thể loại cũng như áp dụng nó vào việc dạy học tác phẩm văn chương là điều mà tất cả chúng ta cần suy ngẫm.