Bức Thiên đô chiếu

Công trình nghệ thuật đặc biệt này do Long thành lão nhân Lỗ công Nguyễn Văn Bách, thừa sao (sao lại). Cụ Nguyễn Văn Bách năm nay 85 tuổi, là nhà thư pháp nổi tiếng ở Hà Nội.

Người Ðại Bái - Xuân miên Nguyễn Thế Long cung tạo . Cụ Nguyễn Thế Long là nhà thư pháp duy nhất ở Thủ đô có bàn tay vàng, gò đồng chữ nổi nguyên văn chữ Hán cổ thật độc đáo. Nghệ nhân Nguyễn Thế Long, sinh năm 1939 tại làng Ðại Bái, huyện Gia Lương, tỉnh Bắc Ninh. Cụ là Hậu duệ hậu Tiên sư Nguyễn Xuân Thành - tổ sư của nghề đúc - gò đồng làng Ðại Bái - một nghề truyền thống có ở Kinh Bắc từ nghìn đời nay.

Năm 2000, nhân cuộc thi thư pháp chào mừng kỷ niệm 990 năm Thăng Long - Ðông Ðô Hà Nội tại Văn Miếu, nhà thư pháp Nguyễn Văn Bách đoạt giải nhất về thư pháp Hán Nôm. Trong cuộc họp mặt đầu xuân chúc thọ cụ Bách, cả ba thầy trò đã nảy ra ý tưởng thể hiện Thiên đô chiếu khổng lồ bằng chữ Hán cổ gò nổi để thiết thực chào mừng Thăng Long Hà Nội 1000 năm tuổi. Và thế là cụ Bách đã sao lại toàn văn Thiên đô chiếu bằng chữ Hán cổ của Vua Lý Công Uẩn.

Cụ Nguyễn Thế Long với nghề gò đồng gia truyền thể hiện toàn văn bức Thiên đô chiếu.

PGS, TS Ngô Ðức Thịnh, nguyên Chủ nhiệm bộ môn Hán Nôm, Ðại học Quốc gia Hà Nội, tìm nguồn kinh phí...

Câu lạc bộ thư pháp thuộc Hiệp hội làng nghề Việt Nam đã nhận hỗ trợ toàn bộ kinh phí để công trình đặc biệt này hoàn thành đúng tiến độ chào mừng 1000 năm Thăng Long - Ðông Ðô Hà Nội.

Nghệ nhân Phạm Xuân Bính, phụ trách kỹ thuật của Hợp tác xã sơn mài Ðình Bảng, đảm nhận phần việc sơn mài, với kỹ thuật cao nhất, tâm huyết nhất để góp phần nhỏ bé của hợp tác xã vào công trình đặc biệt này.

Ban Giám đốc Nhà máy Z117 (Bộ Quốc phòng) - nơi có kỹ thuật mạ vàng tiên tiến nhất hiện nay nhận phần việc mạ vàng toàn bộ phần chữ Hán của bức Thiên đô chiếu. Và còn đảm trách luôn toàn văn bản Thiên đô chiếu bằng chữ quốc ngữ ở mặt sau, với phương pháp ăn mòn kim loại trên đồng tấm theo công nghệ hiện đại.

Họa sĩ Phan Cẩm Thượng, thiết kế khung bức Thiên đô chiếu, với kích thước rộng 3,85 m, dài 4,6 m, bằng gỗ giáng hương, sơn mài, với họa tiết, hoa văn thời Lý.

Ngay sau khi cụ Bách sao lại toàn văn Thiên đô chiếu bằng chữ Hán cổ là nghệ nhân Nguyễn Thế Long bắt tay vào việc cắt, gọt, đục, giũa, gò, nện... Với tấm lòng say nghề, cụ Long đã không kể ngày đêm ngồi miệt mài gò, giũa... với tấm lòng thành kính Thiên đô chiếu của vua Lý Công Uẩn, năm 1010: "... Có cái hình thế như hổ phục, rồng chầu... Ðất ấy rộng rãi mà bằng phẳng, cao ráo mà sáng sủa, dân cư không phải cái nạn tối tăm, ẩm thấp, muôn vật cực kỳ giàu thịnh đông vui. Xem khắp nước Việt, đó là chỗ đất danh thắng, thật là đô hội trọng yếu để bốn phương sum họp và là đô thành bậc nhất ...".

Người xưa có câu "có công mài sắt, có ngày nên kim", còn ngày nay, nghệ nhân Nguyễn Thế Long có công ngày đêm và cả năm tháng cắt, đục, gò, giũa... đã tạo nên từng con chữ Hán cổ với những nét rồng bay, phượng múa dưới bàn tay tài hoa của nhà thư pháp Nguyễn Văn Bách. Nghệ nhân Nguyễn Thế Long đã thổi hồn vào từng con chữ ròng rã cả năm trời, với hàng vạn nhát búa, hàng ngàn nhát cắt, gọt... để gò nên những con chữ có hồn của toàn văn bức Thiên đô chiếu. (Ngày 10-10-2008 đã hoàn thành).

Nội dung văn bản Thiên đô chiếu khoảng 216 chữ, lạc khoản trên 30 chữ. Lẽ dĩ nhiên, những con chữ trong bản Thiên đô chiếu kích thước lớn hơn với chiều dài khoảng 15 cm, chiều rộng khoảng 12 cm, đồng lá dày 0,8 cm. Có con chữ nghệ nhân Long cắt, gọt, sửa nguội, giũa, gò trong một ngày thì xong, nhưng cũng có những con chữ phải mất 3-4 ngày mới hoàn thành. Ngoài phần chữ, nghệ nhân Long còn phải kiến tạo cả ngàn chiếc ốc vít cũng bằng đồng để gắn các con chữ lại kết thành bức Thiên đô chiếu.

Cho đến nay, phần chữ Thiên đô chiếu đã hoàn thành và đã được mạ vàng rất óng ánh. Bức Thiên đô chiếu được gắn theo hàng dọc trên 12 tấm gỗ giáng hương đã được phơi, tẩm, sấy thật cẩn thận trên nền sơn mài mầu đỏ. 12 tấm gỗ ghép lại thành Thiên đô chiếu tượng trưng cho 12 con giáp, năm có 12 tháng, vòng quay Xuân Hạ Thu Ðông tượng trưng cho đất Việt mãi mãi trường tồn.

Toàn bộ bức Thiên đô chiếu độc đáo này tính cả khung dài 4,6 mét, cao 3,85 mét. Mặt trước gắn toàn văn Thiên đô chiếu chữ Hán cổ bằng đồng gò nổi mạ vàng. Mặt sau ghép bốn tấm đồng dày 1,5 mm, mỗi tấm nặng 8 kg được viết bằng chữ quốc ngữ - chữ chìm theo phương pháp ăn mòn kim loại kỹ thuật hiện đại.

Bức Thiên đô chiếu độc đáo này sẽ được trưng bày tại Bảo tàng Hà Nội nhân Ðại lễ 1000 năm Thăng Long - Ðông Ðô Hà Nội vào tháng 10-2010, để nhân dân, bạn bè quốc tế đến chiêm ngưỡng.

Bài Thiên đô chiếu

Xưa, nhà thương đến đời Bàn-Canh (1401-1374 trước công nguyên), đã năm lần dời đô, nhà Chu đến đời Thành Vương (1115-1079 trước công nguyên) cũng ba lần thiên đô. Mấy Vua đời Tam đại (Hạ, Thương, Chu) đó há phải làm theo ý riêng, tự tiện dời đổi càn bậy? Nhưng là vì mưu tính việc lớn, chọn đóng ở chỗ trung tâm, lo cho con cháu hàng muôn ức đời: Trên kính vâng mạng trời, dưới làm theo ý dân, thấy tiện lợi mới dời đổi, cho nên vận nước được lâu dài, phong tục được giàu thịnh.

Vậy mà hai nhà Ðinh, Lê làm theo ý riêng, khinh thường mạng trời không đi theo dấu cũ Thương, Chu, cứ chịu đóng yên ở đô thành (Hoa Lư) này mãi tới bây giờ, đến nỗi đời triều không dài, số mệnh ngắn ngủi, trăm họ bị hao thiệt, muôn vật không được thích nghi! Trẫm lấy thế làm đau lòng lắm, nên không thể không dời đô được.

Huống chi thành Ðại La là chỗ cố đô của Cao Vương (Cao Biền) ở vào khu vực thích trung của trời đất, có cái hình thế như hổ phục, rồng chầu, đúng các vị trí của bốn phương Ðông Tây Nam Bắc, trước mặt và sau lưng đều có sự thuận tiện của sông núi.

Ðất ấy rộng rãi mà bằng phẳng, cao ráo mà sáng sủa, dân cư không phải cái nạn tối tăm, ẩm thấp, muôn vật cực kỳ giàu thịnh đông vui. Xem khắp nước Việt, đó là chỗ đất danh thắng, thật là đô hội trọng yếu để bốn phương sum họp và là đô thành bậc nhất đáng đặt làm kinh sư cho muôn đời.

Nhân địa lợi ấy, trẫm muốn định yên chỗ ở. Ý các khanh thế nào?!

HỒNG LONG