Lý luận văn học là cách chúng ta soi chiếu một tác phẩm qua nhiều lăng kính khác nhau để hiểu sâu hơn về ý nghĩa, bối cảnh và thông điệp ẩn giấu bên trong, thay vì chỉ đọc lướt qua bề mặt câu chữ.

Cuốn sách của Thomas Foster, dù khá hiệu quả, nhưng sẽ chẳng cho bạn hiểu được bao nhiêu về thế giới của "lý luận văn học".

Để tôi bắt đầu bằng một ví dụ nhé: một tạp chí xếp hạng 50 thành phố tốt nhất nước Mỹ. 1 là tốt nhất, 50 là tệ nhất. Bạn là người đứng đầu dự án này. Bước đầu tiên bạn làm là gì? Chà, điều chắc chắn bạn sẽ tự hỏi trong quá trình đó là: "Làm sao mình đánh giá được thành phố nào là tốt nhất hay tệ nhất, dựa trên tiêu chuẩn nào đây?" Về cơ bản, bạn vừa bước vào một cuộc thảo luận về việc các thành phố nên được đánh giá như thế nào để được coi là "tốt nhất". Vậy thì, tên gọi cho phương pháp đánh giá của bạn sẽ phụ thuộc vào tiêu chuẩn mà bạn dùng để xét thành phố đó. Công viên đẹp nhất? Thu nhập bình quân đầu người cao nhất? Nếu chọn cái đầu, bạn đang dùng góc nhìn môi trường; cái sau là góc nhìn kinh tế.

Bạn tôi ơi, lý luận văn học cũng y hệt như vậy. Bạn đưa ra lý thuyết về cách đọc một cuốn sách thay vì cách xếp hạng một thành phố. Thay vì một tiêu chí duy nhất như công viên, bạn có một bộ tiêu chí nhất định, được thống nhất bởi một chủ đề. Ví dụ, phân tâm học, nơi bạn giải mã tính cách, những động lực hay ham muốn trong tiềm thức và ý thức của nhân vật thông qua mô hình tâm lý học của Jung hoặc Freud. (Có vô số biến thể cho cách này) Ngoài ra còn có góc nhìn "tiếp nhận của độc giả", "Chủ nghĩa lịch sử mới" (hiểu cách tác phẩm được viết trong bối cảnh lịch sử), chủ nghĩa Marx, nữ quyền, đa văn hóa và nhiều cái khác mà tôi quên mất rồi.

"Góc nhìn" đầu tiên xuất hiện từ hàng trăm năm trước, khi hầu hết các văn bản được đọc với tư duy gắn liền với ý nghĩa tôn giáo.

Tuy nhiên, lý luận văn học không chỉ xoay quanh việc đâu là cách đọc tốt nhất. So sánh nữ quyền với phân tâm học cũng giống như so sánh môi trường với tiền bạc vậy (mặc dù một số nhà phê bình chắc chắn có cố gắng làm thế; chủ yếu là theo kiểu gộp chung lại). Nó cũng không chỉ là về việc bạn nhìn qua lăng kính nào. Một cuộc tranh luận LỚN trong lý luận văn học là "tác giả có nằm trong câu chuyện không?" Về cơ bản, lập luận ở đây là ý định của tác giả, hay "thông điệp" của cuốn tiểu thuyết, không phải là tuyệt đối. Độc giả mang theo HÀNG TẤN trải nghiệm, kiến thức và những giả định sẵn có vào cuốn sách, và vì thế họ thổi vào đó ý nghĩa của riêng mình, chứ không phải của tác giả. Nói cách khác, lý luận văn học cũng là về bản chất của việc đọc. GpGuy này, nếu bạn đã đọc đến tận đây trong cái bình luận chết tiệt của tôi, tôi xin chúc mừng bạn, nhưng để tôi nói cho mà nghe, có vô vàn thông tin về những chi tiết tưởng chừng như nhỏ nhặt nhất.

Điều này dẫn tôi đến ý tiếp theo. Khi mới tìm hiểu về Lý luận văn học, tôi mê lắm. Con mọt sách trong tôi như bùng nổ, và tôi cảm thấy mình có thể tham gia vào một kiểu tư duy thuần túy để giải mã nhiều con đường của một thực thể trừu tượng duy nhất: cuốn sách vĩ đại. Nhưng Lý luận văn học cũng dễ làm người ta vỡ mộng, và cuối cùng tôi cũng bị vỡ mộng. Đây là một trong nhiều lý do tôi quyết định học thạc sĩ báo chí thay vì tiến sĩ văn học.

Cứ lấy từ 'chủ nghĩa lịch sử' (historicism) mà xem. Đó là một kiểu danh từ hóa-về cơ bản, một từ thông thường, một tính từ hoặc động từ được biến thành danh từ. Một vài từ danh từ hóa nghe... quá quắt thật sự. Adorization (sự tôn sùng hóa). Amalgamization (sự hỗn hợp hóa). Deconstructionism (chủ nghĩa giải cấu trúc - một góc nhìn văn học thực thụ xuất phát từ ý tưởng rằng từ ngữ về cơ bản chẳng có nghĩa gì cả, chúng chỉ là các ký hiệu ngữ âm đại diện cho ý nghĩa mà chúng ta gán cho chúng). Interpretization (sự diễn giải hóa).

Đừng quên "Bản thể luận" (Ontology), "chú giải" (exegesis), "Mô hình" (Paradigm) và cả cái tôi đã nhắc trước đó: "phương pháp luận" (methodology). Bốn từ mà bất kỳ học giả văn học kiểu cách, tự phụ nào cũng không thể thiếu. Ngoài ra, tiền tố "phản" (anti) bỗng nhiên được nhét vào mọi thứ. Tóm lại là đôi khi bạn đọc lý luận văn học và sẽ nghĩ rằng giáo sư đang cố tình làm cho ý nghĩa trở nên khó hiểu, như thể thông điệp phải hy sinh cho những từ ngữ bay bổng và câu văn dài dòng, như thể vấn đề đó không thể giải thích bằng cách nào khác vì nó quá phức tạp và do đó tiện thể loại trừ "đám đông" ra ngoài. Khi bạn đọc, nó sẽ có vẻ phức tạp một cách vô nghĩa. Sự thật là, đúng là nó phức tạp thật. Liệu có quá xa vời khi tưởng tượng một thành viên của giới tinh hoa văn học lại hành xử kiểu... tinh hoa không? Không hề. Tuy nhiên, một số bài luận cực kỳ đáng đọc và không hề kiểu cách chút nào.

Jacques Derrida, Paul Fry, Harold Bloom và Robert Scholes là một vài nhà phê bình (những người làm lý luận văn học được gọi là nhà phê bình) tiêu biểu. Nhiều tác giả cũng viết các bài luận về văn học. Đáng tiếc là tác giả duy nhất tôi nhớ ra lúc này là Chinua Achebe.

Đây là thế giới của lý luận văn học, nhưng dù bạn có thích hay không, mỗi khi bạn suy ngẫm về một cuốn sách là bạn đang tham gia vào nó rồi đấy.

Tóm tắt: Ví dụ về lý luận văn học >> các loại lý luận văn học >> lý luận văn học là vô tận >> lý luận văn học có phong cách riêng >> sự tự phụ của lý luận văn học >> một vài nhà lý luận nổi tiếng >> Tóm lại là, cứ đọc đi. Cuộc đời không phải là một bảng tin Twitter đâu.