Phân tích tác phẩm Hoàng Lê Nhất Thống Chí tác giả Ngô Gia văn phái – HOCMAI

Để có thể giúp các bạn học sinh nắm vững kiến thức trong quá trình ôn thi vào 10 môn văn, trong bài viết này, hãy cùng HOCMAI phân tích tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí. Bài phân tích sau đây sẽ giúp các bạn hiểu hơn về hình ảnh người anh hùng dân tộc Nguyễn Huệ qua trận chiến đại phá quân Thanh vang danh sử sách.

I. Thông tin về tác giả - tác phẩm

1. Tác giả: Ngô gia văn phái

- Ngô gia văn phái là nhóm tác giả thuộc dòng họ Ngô Thì, xuất thân từ làng Tả Thanh Oai thuộc huyện Thanh Oai, trấn Sơn Nam (nay là huyện Thanh Trì, Hà Nội)

- Ngô gia văn phái do được khởi xướng bởi Ngô Chi Thất (1635 - 1713, đời thứ 29) và Ngô Trân (1671 - 1761, đời thứ 31). Ban đầu văn phái chỉ gồm các tác giả là Ngô Chi Thất, Ngô Trân, Ngô Thì Ức, Ngô Thì Điển. Về sau, văn phái này được bổ sung thêm đến đời thứ 37, với tác giả cuối cùng là Ngô Giáp Đậu

- Ngô gia văn phái có tổng cộng 20 tác giả, duy trì trong 9 thế hệ của dòng họ Ngô Thì (hay còn gọi là Ngô Thời)

- Trong đó có 2 tác giả chính là: Ngô Thì Chí (1753 - 1788) - làm quan dưới thời vua Lê Chiêu Thống và Ngô Thì Du (1772 - 1840) - làm quan triều Nguyễn

- Ngô gia văn phái là nhóm những nhà Nho mang đậm tư tưởng trung quân, ái quốc. Minh chứng rõ ràng cho điều này là Ngô Thì Chí đã từng chạy theo vua Lê Chiêu Thống trong thời gian lần thứ hai Nguyễn Huệ kéo quân ra Bắc nhằm tiêu diệt Nguyễn Hữu Chỉnh. Ngoài ra, Ngô Thì Chí cũng chính là người dâng “Trung hưng sách” để lập kế khôi phục nhà Lê. Đồng thời ông cũng được vua Chiêu Thống cử đi chiêu tập binh sĩ nhằm chống lại đội quân Tây Sơn. Tuy nhiên, trên đường đi, ông không may bị bệnh và mất tại Bắc Ninh

- Ngô gia văn phái được đánh giá là những cây bút trung thực mang tư tưởng tiến bộ. Những tác phẩm của văn phái này phản ánh chân thực, sinh động những sự kiện đã diễn ra trong khoảng 30 năm (từ cuối thế kỉ XVIII - đầu thế kỉ XIX)

- Các tác phẩm của Ngô gia văn phái phản ánh được rất nhiều mặt trong thời kỳ lịch sử như: đời sống xã hội, chính trị, văn hóa qua các triều đại: Hậu Lê, Tây Sơn và triều Nguyễn. Tuy nhiên, do tập hợp nhiều tác giả khác nhau về quan điểm xã hội và nhân sinh nên các tác phẩm của văn phải thường có nội dung không đồng đều và thống nhất

2. Tác phẩm

a. Thể loại

- Tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí thuộc theo thể chí

- Thể chí là thể loại văn ghi chép sự vật, sự việc có thật, xảy ra trong một thời điểm cụ thể. Đây là thể loại văn học vừa mang tính văn học, vừa mang tính lịch sử và đậm tính triết lí

- Mặt khác, tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí có thể được xếp loại ký sự lịch sử khi xét theo tính chân thực hoặc thuộc loại tiểu thuyết lịch sử nếu xét trên phương diện nghệ thuật (gồm yếu tố về kết cấu, giọng điệu)

b. Nguồn gốc xuất xứ tác phẩm

- Tác phẩm gốc được viết bằng chữ Hán, được viết theo kiểu chương hồi, bao gồm 17 hồi. Trong đó, trích đoạn trong SGK thuộc hồi thứ 14 của tác phẩm. Nội dung chính đoạn trích là ca ngợi chiến thắng lừng lẫy của vua Quang Trung và nghĩa quân Tây Sơn, cùng với đó là sự thất bại thảm hại của nhà Thanh.

- Thời điểm sáng tác: được nhiều tác giả kế tục nhau viết nối - Từ cuối triều Lê đến đầu triều Nguyễn.

c. Bố cục nội dung tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí

- Phần 1: Từ đầu đến “…ngày 25 tháng chạp năm Mậu thân 1788”: Khi nghe tin Quân Thanh đã đóng chiếm thành Thăng Long, Bắc Bình Vương Nguyễn Huệ đã lên ngôi Hoàng đế rồi thân chinh cầm quân dẹp giặc

- Phần 2: Từ đoạn “Vua Quang Trung tự mình đốc suất đại binh” đến “….vua Quang Trung tiến binh đến Thăng Long, rồi kéo vào thành”: Kể về cuộc hành quân thần tốc cùng chiến thắng lừng lẫy mà nghĩa quân Tây Sơn đã dành được

- Phần 3: Từ đoạn “Lại nói, Tôn Sĩ Nghị và vua Lê” đến “… lấy làm xấu hổ”: Nói đến sự thất bại của quân Thanh, tình trạng thảm hại của vua tôi Lê Chiêu Thống.

II. Ý nghĩa nhan đề “Hoàng Lê nhất thống chí”:

- “Hoàng Lê nhất thống chí” hay tên Hán tự là “An Nam nhất thống chí”

- Chủ đề của “Hoàng Lê nhất thống chí” là phản ánh xã hội đang trên đà sụp đổ dưới triều đại Lê - Trịnh. Đồng thời, đề cập đến sự hỗn loạn của quân và dân ở Đàng Ngoài cuối thế kỉ XVIII

- “Hoàng Lê nhất thống chí” được dùng làm tên cho cuốn tiểu thuyết chương hồi với nội dung ghi chép về sự thống nhất của vương triều nhà Lê, thời điểm quân Tây Sơn diệt Trịnh, trao trả lại Bắc Hà cho vua Lê. Từ “chí” trong tên dùng để chỉ thể loại tác phẩm - lối văn ghi chép sự vật sự việc diễn ra trong lịch sử.

- Tuy nhan đề mang ý nghĩa ca ngợi nhà Lê, nhưng thực chất nội dung tác phẩm lại là vạch trần triều đình nhà Lê với sự thối nát, mục ruỗng. Đồng thời, ca ngợi phong trào nông dân khởi nghĩa Tây Sơn và người anh hùng áo vải Nguyễn Huệ. Mặt khác, tác phẩm còn tái hiện sinh động bức tranh toàn cảnh cuộc sống nhân dân trong giai đoạn lịch sử đầy biến động của xã hội phong kiến Việt Nam, diễn ra vào cuối thế kỷ XVIII và đầu thế kỷ XIX (cuối Triều Lê đến đầu Triều Nguyễn)

- Thời điểm ra đời “Hoàng Lê nhất thống chí”: từ nửa cuối thế kỷ XVIII sang đến nửa đầu thế kỷ XIX, xã hội An Nam chứng kiến sự suy yếu của chế độ phong kiến. Lúc này, chế độ phong kiến Việt Nam đã bước vào giai đoạn khủng hoảng, suy vong trầm trọng, mầm mống cho sự sụp đổ hoàn toàn của chế độ này. Nền tảng của sự khủng hoảng thực chất đã có từ các cuộc nội chiến diễn ra trước đó. Tuy nhiên, nguyên nhân nổi bật nhất vẫn là tính thối nát trong toàn bộ cơ cấu quan lại của chế độ phong kiến.

Điển hình trong giai đoạn vua Lê chúa Trịnh: Vua Cảnh Hưng sống bạc nhược còn Trịnh Tông trở thành con rối của đám kiêu binh. Trong triều đình chỉ thấy vua chúa tham quan sống sa đọa. Đến đời vua tôi Lê Chiêu Thống thì bán nước, đặt dân tộc vào tay kẻ thù. Trong khi đó, đời sống cơ cực người dân dưới thời Lê thì không được quan tâm, chú trọng nên tình trạng đói khổ trở nên cực kỳ trầm trọng.

Năm 1786, nhận thấy tình cảnh đất nước sắp nằm trong tay triều đình nhà Thanh, Nguyễn Huệ đưa quân đánh ra Phú Xuân và chuẩn bị tiến quân ra Đàng Ngoài. Trước sức mạnh cùng khả năng cầm quân tài tình của Quang Trung - Nguyễn Huệ, chúa Trịnh nhanh chóng bị đánh bại bởi quân Tây Sơn. Cuối cùng, Nguyễn Huệ trao toàn bộ quyền hành lại cho vua Lê và rút về Nam.

Tham khảo thêm: Soạn văn 9

III. Tóm tắt nội dung Hoàng Lê nhất thống chí

Trước sức mạnh của quân địch, quân Tây Sơn ở Thăng Long đã lập tức rút quân về Tam Điệp và cho người vào Phú Xuân để báo tin với Nguyễn Huệ.

- Ngày 24 tháng 11, sau khi nhận được tin báo, Nguyễn Huệ nhanh chóng cho cơ cấu lại lực lượng để chia quân làm hai đạo thuỷ - bộ.

- Ngày 25 tháng 12 (tháng Chạp), Nguyễn Huệ lên ngôi vua lấy hiệu là Quang Trung, trực tiếp lãnh đạo hai đạo quân tiến ra Bắc để bắt Vũ Văn Nhậm.

- Ngày 29 tháng 12 (tháng Chạp), khi nghĩa quân Tây Sơn tiến đến Nghệ An, Quang Trung đã cho dừng lại một ngày. Tại đây, ông tổ chức tuyển binh, cho mở tiệc khao quân, rồi tổ chức chia lực lượng thành 5 đạo.

- Ngày 30 tết đạo quân lên đường ra trận cùng lời hẹn ngày mùng 7 tết sẽ có mặt ở kinh thành Thăng Long để mở tiệc lớn, ăn mừng thắng lợi. Khi quân của Quang Trung ra đến Tam Điệp, hội cùng Sở và Lân ông đã dõng dạc tuyên bố: “Chẳng quá mười ngày có thể đuổi được người Thanh“. Cũng ngay trong đêm đó, nghĩa quân Tây Sơn lại tiếp tục lên đường. Ra đến sông Thanh Quyết, quân Tây Sơn bắt gặp đám do thám của quân Thanh. Thấy vậy, Quang Trung bèn ra lệnh bắt sống hết đám do thám, đảm bảo không một tên nào trốn thoát.

- Nửa đêm mùng 3 Tết Kỷ Dậu (1789), vua Quang Trung ra đến Hà Hồi, Thượng Phúc, ông lặng lẽ chỉ đạo quân vây kín thành khiến quân Thanh bị bất ngờ, rơi vào thế bị động, sau đó rụng rời sợ hãi xin đầu hàng.

- Mờ sáng ngày mùng 5 Tết, nghĩa quân Tây Sơn dàn trận “chữ nhất”, tấn công đồn Ngọc Hồi. Quân Thanh chống trả dữ dội bằng ống phun khói lửa, mục đích làm quân ta rối loạn, nhưng gió đổi chiều khiến vũ khí trở nên phản tác dụng. Khi chống cự không nổi, quân Thanh buộc phải bỏ chạy, khung cảnh hỗn loạn, chúng giẫm đạp lên nhau mà chết. Cuối cùng, quân giặc phải chịu đầu hàng, tướng giặc là Sầm Nghi Đống thắt cổ tự tử.

- Trưa mùng 5 Tết, Quang Trung dẫn đầu đoàn quân thắng trận tiến vào Thăng Long, cho nghi binh dồn giặc xuống đầm Mực, để voi giày đạp khiến đám tàn quân của giặc kinh hồn bạt vía, chết hàng vạn tên như ngả rạ. Một số tên kịp chạy lên cầu phao nhưng khi cầu phao đứt, người và ngựa của chúng chết nhiều đến mức làm tắc cả đoạn sông Nhị Hà.

- Mùng 4 Tết, nghe tin quân Tây Sơn tấn công Thăng Long, tổng đốc Tôn Sĩ Nghị đang vui yến tiệc bỗng sợ mất mật, vội vàng chạy trốn về nước. Vua Lê Chiêu Thống cũng hốt hoảng thu nhặt tàn quân, chạy trốn sang biên giới phía Bắc. Quân Tây Sơn chính thức toàn thắng trước sự thất bại thảm hại của quân Thanh.