Tiểu sử Bạch Cư Dị và màu sắc hiện thực cuộc sống trong thơ của Bạch Cư Dị

Người yêu thơ Trung Hoa xếp Bạch Cư Dị chỉ sau “thi tiên” Lý Bạch và “thi thánh” Đỗ Phủ. Vậy thơ ca Bạch Cư Dị có gì đặc sắc mà được đánh giá cao đến vậy? Mời bạn cùng tìm hiểu về cuộc đời và tác phẩm của thi sĩ Bạch Cư Dị qua bài viết dưới đây.

1. Bạch Cư Dị là ai?

Bạch Cư Dị (白居易) sinh ngày 28 tháng 2 năm 772 SCN tại Hà Nam, tên tự là Lạc Thiên (樂天). Tổ tiên ông là người Thái Nguyên, Sơn Tây sau này di cư tới Hạ Khê, Vị Nam, Thiểm Tây (nay là tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc).

Bạch Cư Dị sinh ra trong gia đình quan lại nhỏ, trong thời kỳ Mạt Đường. Ông ra đời vào lúc mà chính quyền trung ương của họ Lý đã suy yếu sau loạn An Lộc Sơn, vì thế xã hội nhà Đường lúc bấy giờ không còn được như thời đỉnh cao, các mâu thuẫn trong xã hội đã khá gay gắt, hoàn cảnh của cuộc sống lúc bấy giờ đã ảnh hưởng khá lớn đến tư tưởng trong các tác phẩm của Bạch Cư Dị.

Từ nhỏ, vì loạn lạc mà gia đình Bạch Cư Dị phải di cư đến miền quê nghèo để sinh sống, chứng kiến người dân lầm than đói khổ đã tác động lớn đến quá trình trưởng thành của ông. Tuy trong thời buổi loạn lạc nhưng ông được giáo dục rất tốt, từ nhỏ đã chứng tỏ mình là người thông minh, 9 tuổi ông đã hiểu âm vận, 15 tuổi bắt đầu làm thơ, tuy vậy vì các biến cố trong cuộc sống mà đến năm 800 (28 tuổi) ông mới đậu tiến sĩ và được bổ nhiệm làm Tả thập di ở triều đình của hoàng đế Đường Đức Tông (Lý Quát).

Năm 815, vì hạch tội nhóm quyền thần mà ông bị giáng chứng, rời khỏi kinh thành Trường An biếm về làm Tư mã Giang Châu. Cũng vì không hợp với các quyền thần bấy giờ mà quan lộ của Bạch Cư Dị phải chịu nhiều phen lao đao.

Năm 820, ông được điều về kinh thành làm quan dưới thời vua Đường Mục Tông (Lý Hằng). Tuy nhiên vì chán ngán trước triều đình kết bè kéo cánh tranh quyền đoạt lợi, ông dâng sớ để được đi làm quan ở Hà Bắc, sớ không được chấp nhận, ông quyết định tự rời kinh đô.

Năm 822 ông được cử làm Thứ sử Hàng Châu. Năm 825 làm Thứ sử Tô Châu. Ở những địa phương này ông đều dụng công làm thủy lợi. Những công trình mà ông cho khởi công xây dựng đã giúp dân chúng có thể yên tâm sinh sống, làm ruộng vì thế dân chúng rất kính yêu ông.

Sau này ông được triệu về kinh nhận chức Thái tử Thiếu phó, đến năm 842 Bạch Cư Dị về hưu khi đang đảm nhận chức Hình bộ Thượng thư.

Năm 846 ông mất ở Hương Sơn, Lạc Dương, thọ 70 tuổi ở thời vua Đường Tuyên Tông (Lý Thầm). Khi ông mất Tuyên Tông có làm bài thơ điếu để tỏ lòng thương tiếc như sau:

"Sáu mươi năm sáng tác ngọc liền châu, Ai đã chỉ đường làm thi tiên? Phù vân không gắn tên Cư Dị, Tạo hóa vô vi tự Lạc Thiên. Đồng Tử ngâm nga Trường hận khúc, Hồ nhi ca hát tỳ bà thiên. Văn chương đã đến cùng trăm họ. Mỗi độ nhớ khanh trẫm đau buồn."

Những năm cuối đời Bạch Cư Dị chú tâm nghiên cứu Phật pháp ở Hương Sơn, Lạc Dương vì thế được mệnh danh (tự xưng) là Hương Sơn cư sĩ (香山居士). Ông còn có những tên hiệu khác như Túy ngâm tiên sinh (醉吟先生) hay Quảng Đại giáo hóa chủ (廣大教化主).

2. Phân tích hồn thơ đậm màu sắc hiện thực cuộc sống trong thơ ca Bạch Cư Dị

Khác với chủ nghĩa lãng mạn trong thơ của “thi tiên” Lý Bạch, Bạch Cư Dị kế thừa chủ nghĩa hiện thực của “thi thánh” Đỗ Phủ - có lẽ vì cuộc đời cũng trải qua nhiều thăng trầm, tuy vậy thơ ông không trầm uất, nghẹn ngào như thơ của "thi thánh" Đỗ Phủ mà thường là châm biếm, mỉa mai nhẹ nhàng. Các tác phẩm của ông luôn thấm nhuần tư tưởng nhân đạo, nhân văn với phong cách thơ ca giản dị, mang hơi thở của cuộc sống, phản ánh đời sống khổ cực của các tầng lớp dân chúng thấp kém.

Vì chủ đề gần gũi và lời thơ bình dị nên các tác phẩm của ông rất phổ biến trong dân gian, đương thời lúc ông còn sống thơ ca của ông đã phổ biến khắp Đại Đường và có ảnh hưởng đến các nước lân bang như Cao Ly, Đại Việt, Tân La, Nhật Bản,...

Một số tác phẩm nổi bật của Bạch Cư Dị nói về hiện thực cuộc sống dân chúng có thể kể đến như Tỳ bà hành, Quan ngải mạch, Mại thán ông, Liễu lăng,....

Trong bài thơ Quan ngải mạch (Xem gặt lúa) Bạch Cư Dị kể về đời sống gian truân vất vả của người nông dân. Trong bài thơ ông bày tỏ tâm trạng xấu hổ vì bản thân nhận bổng lộc 1 năm tới “300 phương gạo” (1 phương gạo = 12kg gạo) khi mà người nông dân còn phải đi lượm từng bông lúa sau mùa gặt.

Bài thơ Quan Ngải Mạch - Bạch Cư Dị - Hoàng Tạo dịch

Nhà nông ít tháng rỗi, Tháng năm càng rộn ràng. Đêm qua gió nam thổi, Lúa chín lợp bờ vàng. Thúng cơm các bà đội, Bầu nước trẻ con mang. Theo đem cơm ra ruộng Trai tráng trên gò nam. Chân bỏng sôi hơn đất, Cật cháy ánh mặt trời. Mải miết không biết nóng, Chỉ tiếc ngày hè dài. Lại có một bà nghèo, Ôm con đứng bên cạnh, Tay phải nhặt bông rơi, Tay trái đeo giỏ rách. Thoáng chuyện bà mới góp, Người nghe thấy bồi hồi: “Ruộng nhà bán nộp thuế, Mót chút để cầm hơi!” Nay mình công cán gì? Việc nông tang chẳng biết, Lương hưởng ba trăm phương, Cuối năm ăn chẳng hết. Nghĩ lại thấy thẹn thùng, Suốt ngày lòng bứt rứt.

Hay bài thơ Ông bán than (Mại thán ông) nổi tiếng ông làm để miêu tả công việc kiếm sống khổ cực của người bán than lương thiện. Làm việc vất vả là thế nhưng khi gặp quyền thế bức ép, “ngàn cân than” đổi lấy “Nửa tấm lụa hồng, một trượng the” thì chỉ biết tiếc nhưng chẳng làm gì được.

Mại thán ông - Bạch Cư Dị - Hoàng Tạo dịch

Ông bán than! Đốt củi đốt than trong núi Nam, Mặt mày tro bụi khói lửa ám, Mái tóc hoa râm tay đen ngòm! Bán than được tiền ông tính toán: Phần sắm quần áo, phần gạo cơm. Thương thay! Trên mình áo mỏng dính, Lòng lo than rẻ, mong trời lạnh! Đêm qua ngoài thành tuyết hàng thước, Sớm đánh xe than, rãnh băng ướt, Trâu mỏi, người đói, mặt trời cao, Bùn lầy cửa Nam tạm nghỉ bước. Băng băng đôi ngựa, kìa ai nhỉ? Áo vàng, áo trắng hai quan thị. Tay giơ giấy tờ, mồm quát: “Sắc!” Quay xe hò trâu kéo về bắc. Một xe than nặng hơn ngàn cân, Người nhà vua lấy, tiếc chẳng được. Nửa tấm lụa hồng, một trượng the, Buộc lên sừng trâu, không lấy? Mặc!

Trong bài bài Liễu lăng Bạch Cư Dị hỏi những người “múa hát ở Cung Chiêu Dương” (ý chỉ những người giàu, có quyền thế) có buông lời thở than khi nhìn những tấm lụa đẹp đẽ sinh ra từ công sức vất vả của người thợ dệt lụa ở Giang Nam:

Bạch Cư Dị - Liễu lăng - Ngô Văn Phú dịch

Thấy chăng ai, vẻ màu lụa nõn? Chẳng giống the, lụa mỏng cũng không. Núi Thiên Thai, trước ánh trăng, Thác cao trắng xoá, bốn lăm thước dài. Hoa văn in, đẹp tươi lạ mắt, Như khói lan, hoa tuyết bay bay. Lụa ai dệt? Áo cho ai? Dệt là gái Việt, áo may phi tần. Năm ngoái lệnh vua ban, sứ đến, Mẫu từ trời, thợ kén trong dân. Nhạn bay, ngoài cõi mây vần, Giang Nam, màu nước mùa xuân nhuộm mềm. Tay áo rộng, may quần đúng kiểu, Sáng sao Kim, sao Đẩu vào đêm. Hoa lay khi lụa soi nghiêng, Chiêu Dương người múa, ơn trên cao dầy. Nghìn vàng tấm áo này nên giá, Phấn nhoè, mồ hôi vã đắng cay. Dầm bùn đất, vẫn mê say, Dệt nên lụa nõn, đêm ngày gắng công. Những tơ lụa tầm thường khó sánh, Tay nhức vì sợi mảnh, khâu dầy. Chiêu Dương múa hát là ai? Thấy người dệt, hẳn buông lời thở than.

Hoặc một trong những bài thơ được yêu thích nhất của ông là Tỳ bà hành được viết để cảm thương cho cuộc sống lênh đênh lưu lạc giang hồ của thân phận con hát hèn mọn trong xã hội bấy giờ.

Đoạn dẫn bài thơ Tỳ bà hành do chính Bạch Cư Dị chấp bút: Năm Nguyên Hòa thứ 10, ta về giữ chức tư mã ở quận Cửu Giang (Giang Châu). Qua mùa thu năm sau, đêm ra tiễn khách bên bến sông Bồn, chợt nghe thuyền ai có tiếng đàn tỳ bà vọng lại. Nghe trong tiến đàn thánh thót, âm vang điệu nhạc ở kinh đô. Bèn hỏi gốc gác. Người đàn bà trả lời rằng “Tôi vốn là con hát, quê ở Trường An, học đàn tỳ bà với hai danh sư Mục và Tào. Nay tuổi đã cao, nhan sắc tàn tạ, lấy chồng làm con buôn (thường theo thuyền buôn đi đây đi đó)”. Nghe vậy, cho dọn rượu ra đãi, xin nàng đàn lại cho nghe. Lúc đàn xong cảm xúc vô vàn, nàng bèn kể lại cuộc đời mình từ lúc còn trẻ, vui sướng, cho tới lúc lưu lạc giang hồ khổ nhọc. Ta về đây làm quan đã được hai năm thanh thản yên ổn. Hôm nay nghe nàng này nói chuyện, cảm thương cho số phận lưu đày! Bèn làm một bài thơ dài tặng nàng ta, gồm 616 chữ, gọi là Tỳ bà hành.

Tỳ bà hành - Bạch Cư Dị - Phan Huy Thực dịch

Bến Tầm Dương, canh khuya đưa khách. Quạnh hơi thu, lau lách đìu hiu. Người xuống ngựa, khách dừng chèo, Chén quỳnh mong cạn, nhớ chiều trúc ty. Say những luống ngại khi hầu rẽ, Nước mênh mông đượm vẻ gương trong. Tiếng tỳ chợt vẳng trên sông, Chủ khuây khoả lại, khách dùng dằng xuôi. Lần tiếng sẽ hỏi ai đàn tá? Lửng tiếng đàn, nấn ná làm thinh. Dời thuyền theo hỏi thăm tình, Chong đèn, thêm rượu, còn dành tiệc vui. Mời mọc mãi thấy người bỡ ngỡ, Tay ôm đàn che nửa mặt hoa. Vặn đàn vài tiếng dạo qua, Tuy chưa trọn khúc, tình đà thoảng hay. Nghe não nuột mấy dây bứt rứt, Dường than niềm tấm tức bấy lâu. Chau mày, tay gảy khúc sầu, Giãi bày mọi nỗi trước sau muôn vàn. Ngón buông, bắt, khoan khoan dìu dặt, Trước “Nghê thường”, sau thoắt “Lục yêu”. Dây to nhường đổ mưa rào, Nỉ non dây nhỏ như trò chuyện riêng. Tiếng cao thấp lần chen liền gảy, Mâm ngọc đâu bỗng nảy hạt châu. Trong hoa, oanh ríu rít nhau, Suối tuôn róc rách chảy mau xuống ghềnh. Tiếng suối lạnh, dây mành ngừng tắt, Ngừng tắt nên phút bặt tiếng tơ. Ôm sầu, đau giận ngẩn ngơ, Tiếng tơ lặng lẽ bấy giờ càng hay. Bình bạc vỡ tuôn đầy mạch nước, Ngựa sắt giong, thét ngược tiếng đao. Cung đàn trọn khúc thanh tao, Tiếng buông xé lụa, lựa vào bốn dây. Thuyền mấy lá đông tây lặng ngắt, Một vầng trăng trong vắt lòng sông. Ngậm ngùi đàn bát xếp xong, Áo xiêm khép nép hầu mong giải lời. Rằng xưa vốn là người kẻ chợ, Cồn Hà Mô trú ở lân la. Học đàn từ thuở mười ba, Giáo phường đệ nhất sổ đà chép tên. Gã thiện tài sợ phen dừng khúc, Ả Thu Nương ghen lúc điểm tô. Ngũ Lăng, chàng trẻ ganh đua, Biết bao the tấm chuốc mua tiếng đàn. Vành lược bạc gãy tay nhịp gõ, Bức quần hồng hoen ố rượu rơi. Năm năm lần lữa vui cười, Mải gió trăng chẳng đoái hoài xuân thu. Buồn em trẩy, lại sầu dì thác, Lần hôm mai đổi khác hình dung. Cửa ngoài xe ngựa vắng không, Thân già mới kết đôi cùng khách thương. Khách trọng lợi khinh thường ly cách, Mải buôn chè, sớm tếch miền khơi. Thuyền không đậu bến mặc ai, Quanh thuyền trăng dãi, nước trôi lạnh lùng. Ðêm khuya, sực nhớ vòng tuổi trẻ, Lệ trong mơ hoen vẻ phấn son. Nghe đàn ta đã chạnh buồn, Lại rầu nghe nỗi nỉ non mấy lời. Cùng một lứa bên trời lận đận, Gặp gỡ nhau lọ sẵn quen nhau. Từ xa kinh khuyết bấy lâu, Tầm Dương đất trích, gối sầu hôm mai. Chốn cùng tịch lấy ai vui thích, Tai chẳng nghe đàn địch cả năm. Sông Bồn gần chốn cát lầm, Lau vàng, trúc võ nảy mầm quanh hiên. Tiếng chi đó nghe liền sớm tối, Cuốc kêu sầu, vượn hót nỉ non. Hoa xuân nở, nguyệt thu tròn, Lần lần tay chuốc chén son riêng ngừng. Há chẳng có ca rừng địch nội, Giọng líu lo, nhiều nỗi khó nghe. Tiếng tỳ nghe dạo canh khuya, Dường như tiên nhạc gần kề bên tai. Hãy ngồi lại gảy chơi khúc nữa, Sẽ vì nàng soạn sửa bài ca. Tần ngần dường cảm lời ta, Dén ngồi bắt ngón đàn đà kíp dây. Nghe não nuột khác tay đàn trước, Khắp tiệc hoa tuôn nước lệ rơi. Lệ ai chan chứa hơn người? Giang châu Tư Mã đượm mùi áo xanh.

Có thể thấy dù đi đâu, làm gì thì Bạch Cư Dị luôn hòa nhập và chú tâm quan sát cuộc sống của nhân dân. Sự quan sát thường xuyên đó đã giúp ông hiểu và cảm thấy xót xa cho thân phận con người trong xã hội phong kiến để từ đó thai nghén ra những bài thơ tuyệt phẩm nói lên tiếng lòng, tiếng thở than, ngậm ngùi của người dân thấp kém. Đồng thời những bài thơ ấy cũng rung lên hồi chuông cảnh báo cho vua chúa, quan lại, giai cấp thống trị biết mà tự sửa mình.

Xem thêm: Tổng hợp 46 bài thơ Đường hay nhất mọi thời đại 25 bài thơ tình bất hủ Việt Nam, những áng thơ tình yêu bất diệt Tổng hợp 3254 câu thơ Kiều của đại thi hào Nguyễn Du

3. Danh sách tác phẩm của nhà thơ Bạch Cư Dị

Bạch Cư Dị để lại cho đời sau số lượng tác phẩm đồ sộ lên tới gần 2.800 tác phẩm, phần lớn trong đó là thơ ca. Những tác phẩm tiêu biểu của ông có thể kể đến như:

• Hậu cung từ
• Phú đắc cổ nguyên thảo tống biệt
• Trường hận ca
• Tỳ bà hành
• Vấn Lưu thập cửu
• Vọng nguyệt hữu cảm
• Tử vi hoa
• Ức giang liễu
• Hoa phi hoa
• Trường tương tư
• Đại Lâm Tự đào hoa

Các tác phẩm khác:

DANH SÁCH TÁC PHẨM CỦA BẠCH CƯ DỊ

1. Bạch lộ
2. Bách luyện kính
3. Bạch Vân tuyền
4. Bản kiều lộ
5. Bành Lễ hồ vãn quy
6. Bát nguyệt thập ngũ nhật dạ cấm trung độc trực, đối nguyệt ức Nguyên Cửu
7. Bát tuấn đồ
8. Bệnh trung họa Tây phương biến tương tụng
9. Bồ Đề tự thượng phương vãn diểu
10. Bội hoàng
11. Ca vũ
12. Cảm cố Trương bộc xạ chư kỹ
13. Cảm hạc
14. Cảm Hoá tự kiến Nguyên, Lưu đề danh
15. Cảm kính
16. Cấm trung
17. Cần Chính lâu tây lão liễu
18. Chân nương mộ
19. Chiêu đông lân
20. Chiêu Quân từ kỳ 1
21. Chiêu Quân từ kỳ 2
22. Chu trung dạ vũ
23. Chu trung độc Nguyên Cửu thi
24. Chủng lệ chi
25. Cửu bất kiến hàn thị lang, hí đề tứ vận dĩ ký chi
26. Cửu niên thập nhất nguyệt nhị thập nhất nhật cảm sự nhi tác (Kỳ nhật độc du Hương Sơn tự)
27. Dạ tranh
28. Dạ tuyết
29. Dạ vũ
30. Đại Lâm tự đào hoa
31. Đại lân tẩu ngôn hoài
32. Đại mại tân nữ tặng chư kỹ
33. Đáp Vi Chi
34. Đề Lệnh Hồ gia mộc lan hoa
35. Di Ái tự
36. Dĩ kính tặng biệt
37. Diêm thương phụ
38. Đỗ Lăng tẩu
39. Đồ Sơn tự độc du
40. Độc Lão Tử
41. Độc Trang Tử
42. Đối tửu kỳ 4
43. Đông chí túc Dương Mai quán
44. Đông dạ văn trùng
45. Đông đình nhàn vọng
46. Đồng Lý Thập Nhất tuý ức Nguyên Cửu
47. Dư Hàng hình thắng
48. Dữ Mộng Đắc cố tửu nhàn ẩm, thả ước hậu kỳ
49. Du tiểu Động Đình
50. Du Triệu thôn hạnh hoa
51. Du Vân Cư tự tặng Mục tam thập lục địa chủ
52. Dục dữ nguyên bát bốc lân, tiên hữu thị tặng
53. Dương liễu chi bát thủ kỳ 1
54. Dương liễu chi bát thủ kỳ 2
55. Dương liễu chi bát thủ kỳ 3
56. Dương liễu chi bát thủ kỳ 4
57. Dương liễu chi bát thủ kỳ 5
58. Dương liễu chi bát thủ kỳ 6
59. Dương liễu chi bát thủ kỳ 7
60. Dương liễu chi bát thủ kỳ 8
61. Dương liễu chi nhị thủ kỳ 1
62. Dưỡng trúc ký
63. Giang lâu vãn thiếu cảnh vật tiên kỳ ngâm ngoạn thành thiên ký Thuỷ bộ Trương Tịch viên ngoại
64. Giang Nam tống bắc khách nhân bằng ký Từ Châu huynh đệ thư
65. Giang thượng địch
66. Giang thượng ngâm Nguyên bát tuyệt cú
67. Hà đình tình vọng
68. Hà Mãn Tử
69. Hạ vũ
70. Hắc đàm long
71. Hải man man
72. Hàm Đan đông chí dạ tư gia
73. Hàn khuê oán
74. Hàn thực dã vọng ngâm
75. Hàng Châu xuân vọng
76. Hạnh Viên hoa hạ tặng Lưu lang trung
77. Hạo ca hành
78. Hậu cung oán
79. Hậu cung từ
80. Hí đáp chư thiếu niên
81. Hí đề tân tài tường vi
82. Hồ tuyền nữ
83. Hoạ đáp thi kỳ 4 - Hoạ đại chuỷ ô
84. Hoạ Đỗ lục sự đề hồng diệp
85. Hoạ Dương thượng thư bãi tướng hậu hạ nhật du Vĩnh An thuỷ đình, kiêm chiêu bản Tào Dương thị lang đồng hành
86. Hoa phi hoa
87. Hoạ trúc ca
88. Hồng anh vũ (Thương Sơn lộ phùng)
89. Hồng tuyến thảm
90. Hung trạch
91. Hương Lô phong hạ tân bốc sơn cư, thảo đường sơ thành, ngẫu đề đông bích kỳ 1
92. Hương Lô phong hạ tân bốc sơn cư, thảo đường sơ thành, ngẫu đề đông bích kỳ 4
93. Hương Sơn tị thử kỳ 2
94. Hữu mộc kỳ 7 - Lăng tiêu hoa
95. Hữu nhân dạ phỏng
96. Hỷ bãi quận
97. Khách trung nguyệt
98. Khán thái liên
99. Khốc Hoàng Phủ thất lang trung Thực
100. Khốc Lưu Đôn Chất
101. Khốc Lưu thượng thư Mộng Đắc kỳ 1
102. Khốc Lưu thượng thư Mộng Đắc kỳ 2
103. Khúc giang hữu cảm
104. Khúc giang tuý hậu tặng chư thân cố
105. Khúc giang ức Nguyên Cửu
106. Khuê oán từ kỳ 1
107. Khuê oán từ kỳ 2
108. Khuê oán từ kỳ 3
109. Khuê phụ
110. Khuyến tửu
111. Kiến Doãn Công Lượng tân thi ngẫu tặng tuyệt cú
112. Kiến Xương giang
113. Ký n Hiệp Luật
114. Ký Đường Sinh
115. Ký Dương Vạn Châu Tứ Vọng lâu
116. Ký Tương Linh
117. Ký Vi Chi kỳ 1
118. Ký Vi Chi kỳ 2
119. Ký Vi Chi kỳ 3
120. Lạc Dương tảo xuân
121. Lâm Đô dịch đáp Mộng Đắc
122. Lâm giang tống Hạ Chiêm
123. Lam Kiều dịch kiến Nguyên Cửu thi
124. Lãm Lư Tử Mông thị ngự cựu thi, đa dữ Vi Chi xướng hoạ, cảm kim thương tích, nhân tặng Tử Mông, đề ư quyển hậu
125. Lãng đào sa kỳ 1
126. Lãng đào sa kỳ 2
127. Lãng đào sa kỳ 3
128. Lãng đào sa kỳ 4
129. Lãng đào sa kỳ 5
130. Lãng đào sa kỳ 6
131. Liễu lăng
132. Lĩnh thượng vân
133. Lưỡng chu các
134. Luy tuấn
135. Lý Bạch mộ
136. Lý đô uý cổ kiếm
137. Mại thán ông
138. Mẫu biệt tử
139. Mộ giang ngâm
140. Mộ lập
141. Mộng Vi Chi
142. Nam Phố biệt
143. Ngoạn tân đình thụ, nhân vịnh sở hoài
144. Nguỵ vương đê
145. Nhàn cư
146. Nhân định
147. Nhàn tịch
148. Nhuận cửu nguyệt cửu nhật độc ẩm
149. Niệm Phật ngâm
150. Phiếm Thái Hồ thư sự, ký Vi Chi
151. Phọc nhung nhân
152. Phóng lữ nhạn
153. Phóng ngôn kỳ 1
154. Phóng ngôn kỳ 3
155. Phong vũ vãn bạc
156. Phú đắc cổ nguyên thảo tống biệt
157. Phú đắc thính biên hồng
158. Phủ tây trì
159. Quan du ngư
160. Quan ngải mạch
161. Quan ngưu
162. Sinh ly biệt
163. Sơn giá cô
164. Sơn hạ túc
165. Tầm Dương xuân (Nguyên Hoà thập nhị niên tác) kỳ 1: Xuân sinh
166. Tầm Dương xuân (Nguyên Hoà thập nhị niên tác) kỳ 2: Xuân lai
167. Tầm Dương xuân (Nguyên Hoà thập nhị niên tác) kỳ 3: Xuân khứ
168. Tam niên biệt
169. Tầm quách đạo sĩ bất ngộ
170. Tần Cát Liễu
171. Tân chế bố cừu
172. Tân Phong chiết tý ông
173. Tần trung ngâm kỳ 01 - Nghị hôn
174. Tần trung ngâm kỳ 02 - Trọng phú
175. Tần trung ngâm kỳ 03 - Thương trạch
176. Tần trung ngâm kỳ 04 - Thương hữu
177. Tần trung ngâm kỳ 05 - Bất trí sĩ
178. Tần trung ngâm kỳ 06 - Lập bi
179. Tần trung ngâm kỳ 07 - Khinh phì
180. Tần trung ngâm kỳ 08 - Ngũ huyền
181. Tần trung ngâm kỳ 09 - Ca vũ
182. Tần trung ngâm kỳ 10 - Mãi hoa
183. Tặng Dương bí thư Cự Nguyên
184. Tặng nội (I)
185. Tặng nội (II)
186. Tặng Quan Miến Miến
187. Tặng Tiết Đào
188. Tặng Vương sơn nhân
189. Tảo thu độc dạ
190. Tây Hồ lưu biệt
191. Tây hồ vãn quy hồi vọng cô sơn tự tặng chư khách
192. Tây Lương kỹ
193. Thái địa hoàng giả
194. Thái Hàng lộ
195. Thái liên khúc
196. Thanh thạch
197. Thất đức vũ
198. Thất tịch
199. Thính lô quản
200. Thôn cư khổ hàn
201. Thôn dạ
202. Thu giang tống khách
203. Thù Lý thập nhị thị lang
204. Thu mộ giao cư thư hoài
205. Thù Mộng Đắc tỉ huyên thảo kiến tặng
206. Thu sơn
207. Thù tặng Lý Luyện Sư kiến chiêu
208. Thư Thiên Trúc tự
209. Thu tịch
210. Thu trùng
211. Thu tứ
212. Thu vũ dạ miên
213. Thượng Dương nhân
214. Thương Sơn lộ hữu cảm
215. Thương xuân khúc
216. Tích mẫu đơn hoa kỳ 1
217. Tích mẫu đơn hoa kỳ 2
218. Tiền Đường hồ xuân hành
219. Tỉnh để dẫn ngân bình
220. Tống Tiêu xử sĩ du kiềm nam
221. Tống Vương thập bát quy sơn ký đề Tiên Du tự
222. Tranh
223. Trì bạn kỳ 1
224. Trì bạn kỳ 2
225. Trì thượng
226. Trừ dạ túc Danh Châu
227. Trúc chi từ kỳ 1
228. Trúc chi từ kỳ 2
229. Trúc chi từ kỳ 3
230. Trúc chi từ kỳ 4
231. Trùng dương tịch thượng phú bạch cúc
232. Trung thu nguyệt
233. Trường An chính nguyệt thập ngũ nhật
234. Trường hận ca
235. Trường tương tư (I)
236. Trường tương tư (II)
237. Tự Giang Lăng chi Từ Châu lộ thượng ký huynh đệ
238. Tự khuyến
239. Từ ô dạ đề
240. Tư phụ my
241. Tử vi hoa
242. Túc Chương Đình dịch
243. Túc Huỳnh Dương
244. Túc Tử Các sơn bắc thôn
245. Tùng thanh
246. Tuý hậu cuồng ngôn, thù tặng Tiêu, n nhị hiệp luật
247. Tuý trung kiến Vi Chi cựu quyển hữu cảm
248. Tỳ bà hành
249. Ức giang liễu
250. Ức Giang Nam kỳ 1
251. Ức Giang Nam kỳ 2
252. Ức Giang Nam kỳ 3
253. Ức Nguyên Cửu
254. Vân Cư tự cô đồng
255. Văn dạ châm
256. Văn Dương thập nhị tân bái tỉnh lang, dao dĩ thi hạ
257. Vấn Hoài thuỷ
258. Vấn hữu
259. Văn khốc giả
260. Vấn Lưu thập cửu
261. Vãn thu nhàn cư kỳ 3
262. Vi Chi chỉnh tập cựu thi cập văn bút vi bách trục, dĩ thất ngôn trường cú ký Lạc Thiên, Lạc Thiên thứ vận thù chi, dư tứ vị tận, gia vi lục vận trùng ký
263. Vịnh hoài
264. Vịnh Vũ Hầu
265. Vọng Dịch đài
266. Vọng giang lâu thượng tác
267. Vọng nguyệt hữu cảm
268. Vũ Khâu tự lộ yến lưu biệt chư kỹ
269. Xuân đề hồ thượng
270. Xuân đề Hoa Dương quán
271. Xuân giang
272. Xuân từ
273. Y Châu
274. Yến tán
275. Yến Tử lâu kỳ 1
276. Yến Tử lâu kỳ 2
277. Yến Tử lâu kỳ 3

4. Những bài thơ nổi bật của thi sĩ Bạch Cư Dị

4.1 Trường hận ca - Tản Đà dịch

Nói về Bạch Cư Dị không thể không nhắc tới Trường hận ca (長恨歌), bài thơ xuất sắc nhất của ông được mệnh danh là “Tuyệt thế thi ca”. Bài thơ Trường hận ca mượn câu chuyện của Hán Vũ Đế (Lưu Triệt) và Lý phu nhân để nói về cuộc tình nổi tiếng trong lịch sử giữa Đường Huyền Tông (Đường Minh Hoàng) và Dương Quý Phi (Dương Ngọc Hoàn). Trong bài thơ Bạch Cư Dị miêu tả tình yêu bằng bút pháp tuyệt đẹp ẩn chứa giọng điệu mỉa mai cuộc sống xa hoa, dâm dật không quan tâm đến dân chúng của bậc vua chúa làm nức lòng người yêu thơ.

Đức vua Hán mến người khuynh quốc Trải bao năm tìm chuốc công tai Nhà Dương có gái mới choai Buồn xuân khóa kín chưa ai bạn cùng Lạ gì của tuyết đông ngọc đúc Chốn ngai vàng phút chốc ngồi bên Một cười trăm vẻ thiên nhiên Sáu cung nhan sắc thua hờn phấn son Trời xuân lạnh suối tuôn mạch ấm Da mỡ đông kỳ tắm ao Hoa Vua yêu bận ấy mới là Con hầu nâng dậy coi đà mệt thay Vàng nhẹ bước lung lay tóc mái Màn phù dung êm ái đêm xuân Đêm xuân vắn vủn có ngần Ngai rồng từ đấy chậm phần vua ra Suốt ngày tháng tiệc hoa vui mãi Đêm xuân tàn, xuân lại còn đêm Ba nghìn xinh đẹp chị em Ba nghìn yêu quý chất nêm một mình Nhà vàng đúc, đêm thanh ấm áp Lầu ngọc cao, say ắp mầu xuân Anh em sướng đủ mọi phần Mà cho thiên hạ có lần rẻ trai Vẳng tiên nhạc khắp nơi nghe biết Làn gió đưa cao tít Ly cung Suốt ngày múa hát thung dung Tiếng tơ, tiếng trúc say lòng quân vương Ầm tiếng trống Ngư Dương kéo đến Khúc Nghê Thường tan biến như không Chín lần thành khuyết bị tung Nghìn xe, muôn ngựa qua vùng Tây Nam Đi lại đứng hơn trăm dậm đất Cờ thuý hoa bóng phất lung lay Sáu quân rúng rắng làm rầy Mày ngài trước ngựa lúc này thương ôi! Ai người nhặt thoa rơi bỏ đất Ôi! Thuý Kiều ngọc nát vàng phai Quân vương bưng mặt cho rồi Quay đầu trông lại, máu trôi lệ dàn Gió tung bụi mê man tản mác Đường thang mây Kiếm Các lần đi Vắng tanh, dưới núi Nga My Mặt trời nhạt thếch, tinh kỳ buồn tênh Đát Ba Thục non xanh nước biếc Lòng vua cha thương tiếc hôm mai Thấy trăng luống những đau người Đêm mưa đứt ruột, canh dài tiếng chuông Phút trời đất quay cuồng vận số Bánh xe rồng đến chỗ ngày xưa Đất bùn chỗ chết còn trơ Thấy đâu mặt ngọc! Bây giờ Mã Ngôi! Đầm vạt áo, vua tôi giọt lệ Gióng dây cương, ngựa tế về đông Cảnh xua dương liễu, phù dung Vị Ương, Thái Dịch hồ cung vẹn mười Phù dung đó, mặt ai đâu tá? Mày liễu đâu? Cho lá còn như Càng trông hoa liễu năm xưa Càng xui nước mắt như mưa ướt đầm Xuân đào lý gió đêm huê nở Thu khi mưa rụng lá ngô đồng Kìa Nam Uyển, nọ Tây Cung Đầy thềm ai quét lá hồng thu rơi? Vườn lê cũ những ai con hát? Mái tóc coi trắng phớt lạ lùng Những ai coi giữ tiêu phòng? Mày xanh thuở ấy nay cùng già nhăn Trước cung điện nhìn sân đêm tối Đom đóm bay gợi mối u sầu Ngọn đền khêu đã cạn dầu Khó thay, giấc ngủ dễ hầu ngủ xong! Tiếng canh tối tùng tùng điểm trống Năm canh dài chẳng giống đêm xưa Sông Ngân lấp lánh sao thưa Trời như muốn sáng, sao chưa sáng trời? Tren mái ngói sương rơi ướt lạnh Trong chăn nằm bên cạnh nào ai? Cách năm sống thác đôi nơi Thấy đâu hồn phách vãng lai giấc nồng? Khách đạo sĩ Lâm Cùng có gã Chơi Hồng Đô phép lạ thần thông Xót vì vua chúa nhớ nhung Mới sai phương sĩ hết lòng ra tay Cưỡi luồng gió như bay như biến Tren trời xanh, dưới đến đất đen Hai nơi bích lạc, hoàng tuyền Dưới tren tìm khắp mơ huyền thấy chi! Sực nghe nói tìm đi mé bể, Có non tiên ngoài phía hư không Rỡ ràng cugn điện linh lung Xa trông năm sắc mây lồng đẹp sao! Trong tha thướt biết bao tiên tử Một nàng tiên tên chữ Ngọc Chân Mặt hoa da tuyết trắng ngần Dáng như người ấy có phần phải chăng? Mái tây gõ cửa vàng then ngọc Cậy đưa tin Tiểu Ngọc, Song Thành Nghe tin sứ giả Hán Đình Cửa hoa trong trướng giật mình giấc mơ Cầm áo dậy, thẩn thơ buồn bực, Mở rèm châu, bình bạc lần ra Bâng khoâng nửa mái mây tà Thềm cao xuống chiếc mũ hoa lệch đầu Phớt tay áo bay màu ngọn gió Giống Nghê Thường khúc múa năm xưa Lệ dàn mặt ngọc lưa thưa Cành lê hoa trĩu hạt mưa xuân đầm Ngừng nước mắt âm thầm buồn bã Đội ơn lòng, xin tạ quân vương Từ ngày cách trở đôi phương Vắng tanh tăm tiếng, mơ màng hình dong Nơi đế điện dứt vòng ân ái Chốn tiên cugn thư thái hàng ngày Cõi trần ngoảnh lại mà hay Tràng An chẳng thấy, thấy đầy bụi nhơ! Lấy chi tỏ tình xưa thăm thú? Gửi cành hoa vật cũ cầm xuôi Thoa vàng hộp khảm phân đôi Nửa xin để lại nửa thời đem đi Chỉ xin nguyện lòng ghi dạ tạc Tựa hoa vàng bền chắc không phai Thời cho cách trở đôi nơi Nhân gian rồi với trên trời gặp nhau n cần dặn mấy câu lâm biệt Lời thề xưa lòng biết với lòng Là đêm trùng thất ngồi chung Trường Sinh sẵn điện vắng không bóng người Xin kết nguyện chim trời liền cánh Xin làm cây cành nhánh liền nhau Thấm chi trời đất dài lâu Giận này dặc dặc dễ hầu có nguôi…

4.2 Trường tương tư I - Nguyễn Minh dịch

Sông Biện chảy Sông Tứ trôi Cùng qua bến cũ đất Qua châu Núi Ngô luống ngậm ngùi

Ý mênh mông Giận thâm sâu Giận tới khi nào người trở lại Trăng soi ai tựa lầu.

4.3 Trường tương tư II - Nguyễn Minh dịch

Tháng chín trời gió tây thường thổi Trăng lạnh lùng, sương gội thôi rơi Suốt đêm thu nhớ chàng thôi Hồn bay lên chín tầng trời mênh mông Tháng hai thì gió đông thổi tới Cỏ đâm ra lá mới, nở hoa Nhớ chàng xuân chậm đi qua Cả ngày ngơ ngẩn vào ra bồi hồi Em ở phía bắc nơi cầu Lạc Chàng ở nam cầu Lạc rõ ràng Năm mười lăm tuổi biết chàng Năm nay đã tám năm trường trôi qua Em như cỏ nữ la thân mảnh Sống đong đưa bên nhánh cây thông Gặp cành cây ngắn hết hòng Lên cao không được, quay vòng trở lui Người ta bảo dâng lời phát nguyện Lên tới trời sẽ biến thành mơ Nguyện làm muông thú nơi xa Sánh vai cất bước la cà bên nhau Nguyện làm cây chốn rừng sâu Giao cành kết lá bên nhau sống còn.

4.4 Hoa phi hoa - Nguyễn Thị Bích Hải dịch

Hoa chẳng phải hoa, sương cũng chẳng, Đêm nửa đêm rồi, trời đã sáng. Đến như xuân mộng chẳng bao lâu, Đi như mây sớm không tăm dạng.

4.5 Hậu cung từ - Nguyễn Minh dịch

Khăn là lệ đẫm mộng tan Canh khuya điện trước vẫn đàn ca vui Má hồng ân sủng hết rồi Tựa lò hương lạnh mà ngôì suốt đêm.

Bạch Cư Dị là nhà thơ tiêu biểu cho tư tưởng “nghệ thuật vị nhân sinh”, những tác phẩm của ông luôn ưu tiên biểu hiện tính chân thực của cuộc sống từ đó đả kích những bất công tồn tại trong xã hội phong kiến. Những tư tưởng nhân đạo trong thơ ca của ông, cách kể chuyện đặc sắc bằng thơ với cách dùng từ đẹp, bay bổng sẽ mãi lưu truyền trong tâm hồn những người yêu thơ ca.

Sưu tầm