MỊ TRONG ĐÊM ĐÔNG CỞI TRÓI CHO A PHỦ – Tinh thần nhân đạo của Tô Hoài

Tố Hữu, nhà thÆ¡ lá»›n của dân tá»™c Việt Nam, từng nói: “Cuá»™c Ä‘á»i là nÆ¡i xuất phát và cÅ©ng là nÆ¡i Ä‘i tá»›i của văn há»câ€. CÅ©ng chính vì thế, ta hiểu rằng văn há»c và đá»i sống luôn song hà nh vá»›i nhau - văn chÆ°Æ¡ng chính là tấm gÆ°Æ¡ng phản chiếu rõ nét nhất những hiện thá»±c của Ä‘á»i sống thÆ°á»ng ngà y. Vá»›i ý niệm nà y, nhà văn Tô Hoà i đã chấp bút viết nên “Vợ chồng A Phủ†để tái hiện lại bức chân dung chân thá»±c vá» các dân tá»™c ở Tây Bắc xuyên suốt những năm tháng cách mạng. Äược tác giả miêu tả sâu sắc nhất, nhân vật Mị - bông hoa ban núi rừng hiện lên nhÆ° má»™t biểu tượng cho ngÆ°á»i phụ nữ Tây Bắc lúc bấy giá»: hoà n cảnh ngặt nghèo, Ä‘au khổ nhÆ°ng vẫn luôn giữ được sức sống tiá»m tà ng. Äiá»u đó đặc biệt được Tô Hoà i diá»…n tả qua Ä‘oạn trích đêm đông Mị cởi trói cho A Phủ và bá» trốn cùng anh: “Lúc ấy trong nhà đã tối bÆ°ng… thì thà o má»™t tiếng “Äi ngay! . Qua Ä‘oạn trích, tÆ° tưởng nhân đạo đầy tiến bá»™ của “cuốn từ Ä‘iển sống nghá» văn†nà y đã được thể hiện sâu sắc, sáng rõ.

Nhắc đến nhà văn Tô Hoà i là nhắc đến má»™t trong những cây đại thụ của ná»n văn há»c cận đại Việt Nam. Xuyên suốt sá»± nghiệp sáng tác trải dà i hÆ¡n 60 năm, Tô Hoà i đã cho ra gần 200 đầu sách khác nhau và gặt hái vô số thà nh công ở nhiá»u thể loại. Thế nhÆ°ng tiêu biểu hÆ¡n cả là những trang văn chân thá»±c, sâu sắc của ông vá» cuá»™c sống và con ngÆ°á»i vùng Tây Bắc qua tập “Truyện Tây Bắcâ€. Qua tập truyện, nhà văn đã khắc há»a bức chân dung sinh Ä‘á»™ng, xúc Ä‘á»™ng vá» những ná»—i Ä‘au thÆ°Æ¡ng, khổ cá»±c mà nhân dân miá»n núi phải gánh chịu dÆ°á»›i ách áp bức nặng ná» của chế Ä‘á»™ thá»±c dân phong kiến, đồng thá»i tác phẩm cÅ©ng là lá»i ngợi ca, trân trá»ng ông dà nh cho tinh thần kiên cÆ°á»ng, bất khuất của há» khi đã vùng lên đấu tranh, tham gia cả nÆ°á»›c cùng kháng chiến. Tinh thần, ý niệm nà y của Tô Hoà i được bá»™c lá»™ rõ nhất, sáng ngá»i nhất qua tác phẩm “Vợ chồng A Phủâ€.

“Vợ chồng A Phủ†được chắp bút năm 1952, đây là kết quả của chuyến Ä‘i thá»±c tế của Tô Hoà i đến các bản là ng má»›i giải phóng và dà nh tám tháng cùng ăn, cùng ở, cùng gắn bó vá»›i đồng bà o các dân tá»™c miá»n núi nÆ¡i đây. Vá»›i quan niệm “Viết văn là má»™t quá trình đấu tranh để nói ra sá»± thậtâ€. Ông đã chÆ°ng cất những “sá»± thật†xù xì, thô nhám nÆ¡i đây để tạo nên má»™t các hình tượng đẹp đẽ, là đại diện cho tinh thần, quan niệm nhân sinh của mình, Ä‘iển hình là nhân vật Mị, trung tâm của câu chuyện. Ẩn sau hình ảnh ngÆ°á»i con gái tà i năng, xinh đẹp là sức sống tiá»m tà ng, mạnh mẽ và tinh thần bất chấp những gông xiá»ng của hủ tục lạc hậu và ách áp bức, bóc lá»™t của cÆ°á»ng quyá»n - thần quyá»n.

Không phải ngẫu nhiên mà câu chuyện của Mị được bắt đầu bằng má»™t nốt trầm: “dù quay sợi, thái cá» ngá»±a, dệt vải, chẻ củi hay Ä‘i cõng nÆ°á»›c dÆ°á»›i khe suối lên, cô ấy cÅ©ng cúi mặt, mặt buồn rÆ°á»i rượi.†Má»›i không lâu, Mị còn là má»™t bông hoa ban thuần khiết, tÆ°Æ¡i má»›i, má»›i nở rá»™ của ngôi là ng mà giỠđây Mị hiện lên vá»›i cuá»™c sống lầm lÅ©i, buồn khổ, tủi nhục trong thân phận vợ của A Sá»­, con dâu gạt nợ nhà thống lý Pá Tra. Cuá»™c sống tÆ°Æ¡i đẹp, tá»± do trÆ°á»›c kia giá» chỉ còn là những giá»t nÆ°á»›c mắt lăn dà i, những mảnh hồi ức rá»i rạc, xa xăm, ngoà i tầm vá»›i của Mị. Cô không chỉ đánh mất cuá»™c Ä‘á»i cÅ© của mình mà còn bị cha con nhà Pá Tra Ä‘Ã y Ä‘á»a cả thể xác và tinh thần: phải là m việc cả ngà y lẫn đêm; bị giam hãm trong căn buồng kín mít; bị chồng đánh, bị phạt, bị trói,… Äến ná»—i mà Mị dần trở nên chai sạn vá»›i ná»—i Ä‘au: “Má»—i ngà y Mị cà ng không nói, lùi lÅ©i nhÆ° con rùa nuôi trong xó cá»­aâ€. Tâm hồn Mị, vốn thuá»™c vá» má»™t cô gái trẻ trung, vui tÆ°Æ¡i, yêu Ä‘á»i, đã dần tan nát, vụn vỡ dÆ°á»›i bà n tay hung bạo, áp chế của cha con nhà thống lý.

Những tưởng cuá»™c Ä‘á»i của Mị đã chấm hết, tinh thần của Mị rồi cÅ©ng sẽ héo mòn dÆ°á»›i gông xiá»ng của hủ tục lạc hậu và nạn áp bức bóc lá»™t tà n bạo nhÆ°ng không, ẩn sâu dÆ°á»›i vẻ lầm lÅ©i, câm lặng đó vẫn le lói má»™t ánh lá»­a của sức sống, của khát khao hạnh phúc, của mong muốn được tá»± do, luôn âm ỉ cháy chỉ chá» ngà y bùng lên mãnh liệt. Trái vá»›i các nhà văn cùng thá»i, dù viết vá» những tá»™i ác của bá»n thống trị và ná»—i thống khổ của dân nghèo, Tô Hoà i bằng ngòi bút của mình đã không để cho các nhân vật của mình chìm trong Ä‘au khổ, trong tuyệt vá»ng, bị cái ác, cái tà n Ä‘á»™c dồn đến chân Ä‘Æ°á»ng cùng, đến cái chết. Thay và o đó, vá»›i tình thÆ°Æ¡ng yêu và sá»± trân trá»ng sâu sắc ông dà nh cho ngÆ°á»i dân Tây Bắc, Tô Hoà i đã khéo léo tận dụng tối Ä‘a nghệ thuật xây dá»±ng, khai thác ná»™i tâm nhân vật để nêu bật hà nh trình hồi sinh, lấy lại khát vá»ng sống của Mị. Äến đây Ä‘á»™c giả chợt hiểu rằng: “Thiên chức của nhà văn cÅ©ng nhÆ° những chức vụ cao quý khác là phải nâng đỡ những cái tốt để trong Ä‘á»i có nhiá»u công bằng, thÆ°Æ¡ng yêu hÆ¡n.†(Thạch Lam).

Sá»± chuyển biến trong tâm hồn Mị được đánh dấu bằng đêm há»™i mùa xuân. Sau những tháng ngà y bị già y vò, bị bóc lá»™t đến mức chai sạn, trÆ¡ lì, thế nhÆ°ng trái tim Mị vẫn không khá»i rung Ä‘á»™ng trÆ°á»›c vang âm của tiếng sáo, tiếng gá»i bạn đánh pao từ trai gái Hồng Ngà i. Cái xác không hồn†ngà y ngà y “lùi lÅ©i nhÆ° con rùa nuôi trong xó cá»­a†nhÆ° bừng tỉnh khá»i cÆ¡n ác má»™ng, Mị bá»—ng thấy “thiết tha bồi hồiâ€, trái tim khô quạnh của cô được hồi sinh. Tiếng sáo trong trẻo Ä‘Æ°a Mị tá»›i bình rượu, tá»›i hÆ¡i ấm của bếp sưởi, tá»›i niá»m tin và o má»™t cuá»™c sống tÆ°Æ¡i đẹp hÆ¡n. Thế nhÆ°ng chẳng mấy chốc, hy vá»ng đó đã bị dập tắt bởi sợi dây trói của A Sá»­. Cuá»™c trá»—i dậy lần thứ nhất của Mị không thà nh, nhÆ°ng đốm lá»­a vẫn còn đó, chá»±c chá» cÆ¡ há»™i bùng cháy và thiêu rụi mà n đêm của gia đình thống lý. “Má»™t tia lá»­a hôm nay báo hiệu má»™t đám chảy ngà y mai†(Lá»— Tấn), ở đây Tô Hoà i không chỉ báo hiệu trÆ°á»›c cho Ä‘á»™c giả vá» số phận của Mị, mà từ đó còn cho ta thêm hy vá»ng vá» sá»± hồi sinh, giải phóng hoà n toà n của Mị, đỉnh Ä‘iểm là và o đêm đông Mị cởi trói cho A Phủ.

Có lẽ tâm hồn Mị sẽ mãi là tảng băng lạnh lùng, vô cảm, Mị vẫn sẽ tiếp tục trÆ¡ lì trÆ°á»›c cảnh tượng A Phủ bị trói nếu nhÆ° không bắt gặp “dòng nÆ°á»›c mắt lấp lánh bò xuống hai hõm má đã xám Ä‘en lạiâ€. Giá»t nÆ°á»›c mắt lăn dà i xuống khuôn mặt hốc hác, phá» phạc của A Phủ gợi lại cho Mị vá» chính mình và o đêm tình mùa xuân, vá» ná»—i thống khổ, tuyệt vá»ng cùng khát khao vùng dậy, phản kháng mãnh liệt mà cả hai cùng sẻ chia. Bất chấp cái giá rét của cÆ°á»ng quyá»n - thần quyá»n, dòng nÆ°á»›c mắt đã kết nối hai tâm hồn đồng Ä‘iệu, cho há» má»™t chút hÆ¡i ấm giữa đêm đông lạnh lẽo, khắc nghiệt nà y. Trái tim Mị tan chảy khi tiếc thÆ°Æ¡ng thân phận chính mình, để rồi cháy rá»±c lên khi Mị nghÄ© vá» A Phủ, nghÄ© vá» hoà n cảnh tÆ°Æ¡ng đồng giữa hai ngÆ°á»i. Nếu bát cháo hà nh Ä‘Æ¡n sÆ¡ của Thị Nở đã thức tỉnh Chí Phèo khởi cÆ¡n mê thuốc, khá»i sá»± tà n ác, Ä‘Æ°a hắn quay trở lại vá»›i cuá»™c Ä‘á»i thiện lÆ°Æ¡ng thì giá»t nÆ°á»›c mắt của A Phủ đã đánh thức khát vá»ng tá»± do vốn bị vùi dập bấy lâu trong Mị, tiếp thêm cho cô sức mạnh để vùng lên phản kháng. Lá»›p xiá»ng xích tà n bạo của cha con nhà thống lý cÅ©ng phải khuất phục trÆ°á»›c niá»m căm phẫn sục sôi và sức sống mãnh liệt của Mị.

Ngá»n lá»­a bếp đã tà n, thế nhÆ°ng má»™t ngá»n lá»­a má»›i Ä‘ang trá»—i dậy, xua tan bóng đêm của ngôi nhà thống lý và đánh dấu sá»± thay đổi trong tâm hồn Mị. Thay vì nhóm lá»­a lại theo thói quen, lòng trắc ẩn và sá»± đồng cảm đã thúc đẩy Mị vượt qua ná»—i sợ ban đầu để tiến đến hà nh Ä‘á»™ng bá»™t phát, mạnh bạo - Mị “rón rén bÆ°á»›c lạiâ€, “cắt nút dây mâyâ€, cởi trói cho A Phủ. Sau hà ng năm trá»i phải sống im lặng, lủi thủi và cô Ä‘á»™c nhÆ° “con rùa nuôi trong xó cá»­aâ€, trái tim của cô cuối cùng đã lên tiếng, không chỉ vì bản thân mà còn vì A Phủ, vì những ngÆ°á»i dân Tây Bắc Ä‘ang phải chịu sá»± bóc lá»™t tà n bạo từ bá»n thá»±c dân phong kiến lúc bấy giá». Ná»—i sợ xen lẫn sá»± quyết liệt má»›i mẻ nà y đã tạo thà nh hai tiếng thì thà o “đi ngay†của Mị dà nh cho A Phủ.

Thật ý nghÄ©a khi Tô Hoà i dà nh lá»i nói đầu tiên của Mị trong tác phẩm nà y, là lá»i nói thúc giục, giải thoát cho A Phủ. Chỉ hai chữ thôi nhÆ°ng câu nói ấy chứa đầy sá»± quyết liệt & sức sống mạnh mẽ sau những tháng ngà y sống lầm lÅ©i, câm lặng trong Ä‘Ã y Ä‘á»a của nhà thống lý Pá Tra. Hai chữ “đi ngay†không chỉ là tiếng thúc giục A Phủ mà còn là lá»i nói Mị dà nh cho chính mình để sau đó cô bá» trốn cùng anh. Tô Hoà i đã rất tinh tế khi miêu tả dòng chảy tâm lý của Mị. Bằng má»™t loạt câu văn ngắn cùng nhịp Ä‘iệu gấp rút, dồn dập, nhà văn đã xuất sắc khắc há»a chân dung ngÆ°á»i con gái Tây Bắc trong đêm đông giá rét vá»›i những vẻ đẹp phi thÆ°á»ng. Cái đêm “định mệnh†ấy chính là nguồn Ä‘á»™ng lá»±c vô song giúp Mị chiến thắng tất cả má»i ná»—i lo sợ, má»i cÆ°á»ng quyá»n và thần quyá»n để giải phóng cho chính mình và A Phủ, thay đổi cuá»™c sống của há» cho những ngà y tÆ°Æ¡i đẹp hÆ¡n.

Nhà văn Sê-khốp từng có lá»i nhận xét rằng: “Má»™t nghệ sÄ© chân chính phải là má»™t nhà nhân đạo từ trong cốt tủyâ€. Khi sáng tạo, ngÆ°á»i nghệ sÄ© không chỉ cần cẩn trá»ng vá»›i nét cá» hay những lá»›p mà u mà há» còn phải thà nh tâm khắc há»a, truyá»n tải những thông Ä‘iệp thông Ä‘iệp nhân đạo ý nghÄ©a nhất tá»›i má»i ngÆ°á»i. Ở nhân vật Mị, bên cạnh những ngợi ca, những cảm thông, thÆ°Æ¡ng xót cho ngÆ°á»i con gái Tây Bắc ấy, tác giả còn lên tiếng tố cáo chế Ä‘á»™ng phong kiến miá»n núi đã Ä‘Ã y Ä‘á»a cả vá» thể xác lẫn tinh thần của con ngÆ°á»i, dùng cÆ°á»ng quyá»n và thần quyá»n để đẩy há» xuống những bùn Ä‘en của cuá»™c Ä‘á»i. Äặc biệt, trong quá trình tạo dá»±ng nhân vật trung tâm, thay vì lá»±a chá»n má»™t hình tượng gần gÅ©i, quen thuá»™c mà độc giả chúng ta thÆ°á»ng thấy ở thôn quê, đồng bằng thì trái lại, ông đã miêu tả chân dung má»™t cô gái vùng núi Tây Bắc. Tinh thần nhân đạo của Tô Hoà i đã tá»a sáng ở sá»± đổi má»›i trong việc tìm kiếm đối tượng văn há»c, và cả ở cách ông miêu tả diá»…n biến tâm trạng, hà nh Ä‘á»™ng của Mị. Không dừng lại ở hà nh Ä‘á»™ng phản kháng, tá»± phát của cô (cởi trói cho A Phủ) mà Tô Hoà i còn mở ra má»™t hÆ°á»›ng Ä‘i má»›i cho cả hai - con Ä‘Æ°á»ng giác ngá»™ lý tưởng Äảng, Ä‘i theo tiếng gá»i của Tổ quốc để góp công giải phóng các dân tá»™c vùng Tây Bắc, tiến đến má»™t tÆ°Æ¡ng lai tốt đẹp hÆ¡n. Chính tÆ° tưởng, tinh thần nhân đạo tiến bá»™ của Tô Hoà i đã góp phần không nhá» và o thà nh công của tác phẩm và khẳng định tên tuổi của ông trong là ng văn chÆ°Æ¡ng Việt Nam.

Qua hai Ä‘oạn trích từ “Vợ chồng A Phủâ€, Tô Hoà i đã khẳng định được ngòi bút tà i hoa cùng vị thế của mình trong thể loại truyện ngắn. Từ lối kể chuyện tá»± nhiên, sinh Ä‘á»™ng, đến vốn hiểu biết phong phú vá» phong tục tập quán đặc sắc, riêng biệt của Tây Bắc, và đặc biệt là nghệ thuật xây dá»±ng, miêu tả ná»™i tâm nhân vật, tất cả đã tạo nên má»™t cõi văn rất riêng mang tên Tô Hoà i - vừa tinh tế, khéo léo, vừa đậm Ä‘Ã chất trữ tình, thÆ¡ má»™ng. Vá»›i sá»± xuất hiện của “Vợ chồng A Phủâ€, Tô Hoà i không chỉ đứng từ phía ngoà i quan sát mà còn hòa là m má»™t vá»›i thế giá»›i ná»™i tâm của các nhân vật là ng Hồng Ngà i, để đồng cảm, để thấu hiểu, để yêu thÆ°Æ¡ng. Dòng chảy dạt dà o của tình cảm, của sá»± trân trá»ng trìu mến và da diết ông dà nh cho ngÆ°á»i dân miá»n Tây Bắc đã kết tinh qua nhân vật Mị - ngÆ°á»i con gái phải chịu ách áp bức bóc lá»™t nặng ná» nhÆ°ng luôn mang trong mình má»™t sức sống mạnh mẽ, mãnh liệt.

Niá»m ham sống cùng khát khao được tá»± do không chỉ hiện diện trong tâm hồn Mị mà còn có thể được tìm thấy ở nhiá»u sáng tác khác, trong đó phải kể đến nhân vật thị từ truyện ngắn “Vợ nhặt†của Kim Lân. Hai nhà văn vá»›i những nét bút riêng biệt, thế nhÆ°ng cả Tô Hoà i và Kim Lân Ä‘á»u đã xuất sắc khắc há»a bức chân dung ngÆ°á»i phụ nữ Việt Nam trong những năm tháng kháng chiến. Mị đại diện cho dân tá»™c Tây Bắc dÆ°á»›i những xiá»ng xích của cÆ°á»ng quyá»n - thần quyá»n, còn thị là hình mẫu tiêu biểu cho nhân dân nÆ°á»›c nhà dÆ°á»›i nạn đói năm 1945. Há» Ä‘á»u là những ngÆ°á»i con gái bị bóc lá»™t, bị áp bức, bị ách thống trị, đô há»™ của bá»n địa chủ - thá»±c dân phong kiến dà y vò đến Ä‘á»™ chai sạn, tê liệt tinh thần, ná»™i tâm ngà y cà ng trống rá»—ng, cõi lòng cả hai cứ thế mà chết dần, chết mòn. Thế nhÆ°ng bất chấp những nghịch cảnh cuá»™c Ä‘á»i giáng xuống, cả Mị và thị Ä‘á»u nuôi dưỡng trong mình ngá»n lá»­a của sá»± sống, ngá»n lá»­a của niá»m tin, của hy vá»ng và o má»™t tÆ°Æ¡ng lai tÆ°Æ¡i sáng, tốt đẹp hÆ¡n, và o má»™t buổi bình minh của Ä‘á»™c lập, tá»± do trên khắp má»i miá»n đất nÆ°á»›c.

Äể nói vá» Mị, Tô Hoà i từng có lá»i nhận xét: “Số phận của cô là sá»± hồi sinh mãnh liệt của con ngÆ°á»i cô. Sá»± hồi sinh của má»™t con ngÆ°á»i là vô cùng quý giá.†Quả đúng nhÆ° vậy, bằng ngòi bút tà i năng và tình cảm chân thà nh, sâu đậm ông dà nh cho các dân tá»™c vùng núi, tác giả đã khắc há»a bức chân dung Mị, từ đó gợi cho Ä‘á»™c giả bức tranh toà n cảnh vá» vẻ đẹp ngÆ°á»i dân Tây Bắc những năm tháng kháng chiến. Dẫu Mị phải chịu Ä‘á»±ng nhiá»u lá»›p xiá»ng xích - sá»± tà n bạo của A Sá»­, của gia đình nhà chồng cho đến những hủ tục lạc hậu - thế nhÆ°ng tinh thần bất khuất cùng tình yêu Ä‘á»i, yêu cuá»™c sống đã thắp sáng ngá»n lá»­a của sức sống tiá»m tà ng bên trong chị, đặc biệt ở đêm đông năm đó. Ngá»n lá»­a của sức sống thầm lặng và o đêm xuân đã tiếp thêm cho Mị sức mạnh, ý chí để vùng lên đấu tranh, già nh lại tá»± do không chỉ cho chính mình hay A Phủ mà còn biết bao ngÆ°á»i dân Tây Bắc khác Ä‘ang phải chống chịu vá»›i ách xâm lược. Hình tượng Mị nói riêng và nhân dân vùng núi nói chung trong “Vợ chồng A Phủ†đã trở thà nh Ä‘iểm sáng trong sá»± nghiệp sáng tác của Tô Hoà i, đồng thá»i là tấm gÆ°Æ¡ng cho các thế hệ sau noi theo và há»c tập để ngà y mai chúng ta dá»±ng xây má»™t đất nÆ°á»›c tÆ°Æ¡i đẹp, hạnh phúc, tiến bá»™ hÆ¡n.

Xem thêm:

Link nội dung: https://melodious.edu.vn/vo-chong-a-phu-dem-dong-a101782.html