Chuyện về La Sơn Phu Tử Nguyễn Thiếp

Trong những trang sử vàng của dân tộc, La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp được khắc tạc bằng những đóng góp có giá trị trên nhiều lĩnh vực như giáo dục, chính trị, văn học. Ông được coi là một trong những nhân vật kiệt xuất của thế kỷ XVIII. Đến nay, sau 3 thế kỷ, gia tài mà ông để lại vẫn còn nguyên giá trị.

Nguyễn Thiếp sinh ngày 25 tháng 8 năm Quý Mão (tức là ngày 24/9/1723 dương lịch) tại xã Nguyệt Ao, tổng Lai Thạch, huyện La Sơn, phủ Đức Quang (nay là xã Trường Lưu, tỉnh Hà Tĩnh). Ông được Vua Quang Trung gọi là La Sơn phu tử và ban hiệu La Sơn Tiên Sinh.

Ông sinh trưởng trong một gia đình thuộc dòng dõi vọng tộc, vốn tư chất thông minh, lúc thiếu thời đã nổi tiếng văn tài lỗi lạc. Năm Quý Hợi (1743) thi hương đậu giải Nguyên nhưng ông quyết tâm dứt bỏ con đường sĩ tử, vì ông thấy rõ lối học từ chương, khoa cử không phù hợp cho bản thân và quốc gia mà còn có thể di hại cho tiền đồ Tổ quốc. Nhưng đến năm 26 tuổi, vì thầy dạy là cụ Nguyễn Nghiễm và bạn bè thúc giục ông mới đi thi Hội, "một khoa vào Tam trường". Thời bấy giờ phần nhiều sĩ phu chỉ mong chiếm được khoa bảng để tiến thân, mưu cầu phẩm tước bổng lộc, quyền thần. Nhưng Nguyễn Thiếp thấy rõ thế đạo suy vi, nhân tâm phân hoá trong cuộc nội chiến kéo dài, nên ông xa lánh người đời, để vui riêng với nếp sống thanh cao tự tại của mình, đóng cửa đọc sách, làm thơ hay du ngoạn đó đây xem thiên văn, nghiên cứu địa lý. Bị ràng buộc bởi tục lệ “thi đậu thì ra làm quan giúp nước” nên năm Bính Tý (1756), Nguyễn Thiếp ra nhậm chức Huấn đạo phủ Anh Đô ở tuổi 34. Năm Nhâm Ngọ (1762), ông được bổ làm chức Tri huyện Thanh Giang. Khi phải làm quan, ông là một người muốn đem sở học giúp dân nhưng sống cái thời nhiễu nhương, Đàng Ngoài rối loạn, phong trào nông dân bùng lên như bão táp, tập đoàn thống trị Lê - Trịnh ngày càng rối ren, mục nát. Buồn nản vì cảnh triều đình mục ruỗng, năm Mậu Tý (1768), ông quyết định rũ áo, từ quan, về trại Bùi Phong trên núi Thiên Nhẫn nơi có thành Lục Niên, có ghềnh suối ẩn kín cảnh đẹp nên thơ, mở trường dạy học và bắt đầu sống cuộc đời ẩn cư với hiệu là La Sơn Phu Tử. Ông lại vui với cuộc sống thanh cao đạm bạc, không vì hoàn cảnh đó mà thay đổi sơ tâm hoài bão của một con người hiền sĩ. Nguyễn Thiếp đã cho xây bên cạnh tường đá của tòa thành cũ một ngôi nhà gạch một gian (đến nay vẫn còn). Học trò xứ Nghệ tôn gọi ông là Lục Niên phu tử.

Mộ La Sơn Phu tử Nguyễn Thiếp

Đương thời, Nguyễn Thiếp nổi tiếng là người đạo cao đức trọng, học vấn uyên thâm, được giới sỹ phu và Vua Chúa kính nể. Tuy đã về ở ẩn, nhưng tiếng tăm của ông thì ai cũng biết, vang động đến cả kinh kì. Năm Canh Tý (1780), Chúa Trịnh Sâm nhiều lần mời ông ra Thăng Long hỏi về việc nước. Can gián chúa Trịnh đừng tiếm vị vua Lê, nhưng không thành, ông từ chối giúp Trịnh Sâm rồi trở về trại núi. Bắc Bình Vương Nguyễn Huệ (Vua Quang Trung) ba lần viết thư mời ông tham gia chính sự nhưng ông đều khước từ, lấy lẽ vì mình là thần tử nhà Lê. Khi Lê Chiêu Thống rước voi về giày mả tổ. Bắc Bình Vương, sau khi lên ngôi Hoàng đế, cất quân ra bắc đối phó với 20 vạn quân Thanh. Lúc này, lại chính La Sơn Phu Tử xuống núi, đón vua Quang Trung ở bến đò Phù Thạch rồi lên hội kiến với nhà vua trên núi Lam Thành tìm phương án đánh giặc. Sau khi giúp vua Quang Trung đánh bại quân Thanh, Nguyễn Thiếp được nhà vua tôn làm quân sư của triều đình. Ông còn được giao nhiệm vụ chọn đất xây dựng Phượng Hoàng Trung đô. Năm 1791, Quang Trung thành lập Viện Sùng chính nơi Nguyễn Thiếp ở và mời ông làm Viện trưởng với nhiệm vụ biên dịch các sách chữ Hán sang chữ Nôm, thực hiện các biện pháp cải cách giáo dục, đào tạo nhân tài. Những sự cải cách rộng lớn về chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội trong triều đại nhà Tây Sơn Nguyễn Huệ, phần lớn đều do Nguyễn Thiếp hoạch định. Ông để lại cho đời nhiều trước tác có giá trị như: La Sơn thi tập, Lạp Phong văn cảo, …. Sau khi đại phá quân Thanh, Quang Trung càng thôi thúc ý muốn dời đô từ Phú Xuân ra Nghệ An, theo đúng kiến nghị của Nguyễn Thiếp. Tiếc thay, mọi việc đều dang dở, vua Quang Trung bất ngờ bị cảm nặng và qua đời, để lại bao niềm thương tiếc cho triều thần và muôn dân, sự nghiệp của La Sơn phu tử chưa thành. Người đời truyền lại, hôm Vua Quang Trung băng hà, Nguyễn Thiếp tiên sinh thở dài não nuột: “Đại sự hưu hỹ” nghĩa là “đại cuộc thế là hỏng cả”. Sau đó, Nguyễn Thiếp cũng xin cáo quan về quê, trở về vùng núi Thiên Nhẫn làm một ẩn sĩ. Lúc này, ông đã vào tuổi 70.

Khu mộ La Sơn Phu tử Nguyễn Thiếp

Ông tạ thế vào ngày 25 tháng Chạp năm Quý Hợi (06/2/1804). Phần mộ của ông được song táng cùng với phần mộ của bà chính thất Đặng Thị Nghi tại nơi ẩn cư trên núi Bùi Phong. Mộ La Sơn Phu Tử Nguyễn Thiếp đã được xếp hạng là Di tích Lịch sử cấp Quốc gia tại Quyết định số 921- QĐ/BT ngày 20/7/1994 của Bộ Văn hóa -Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch).

Cùng với Khu lăng mộ, hiện trên núi còn lưu giữ dấu tích ngôi nhà của La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp. Do thời gian, ngôi nhà của La Sơn phu tử hiện không còn nguyên dạng ban đầu nhưng các dấu tích như: móng nhà, một phần tường nhà, sân và bình phong trước cổng vẫn còn. khuôn viên ngôi nhà diện tích khoảng hơn 100 m2, có 3 phần: nhà ngủ nghỉ, sân, thềm. Nhà có mặt hướng về dãy núi Đại Tuệ ở phía Bắc, lưng dựa vào đỉnh Hoàng Tâm (đỉnh cao nhất của núi Bùi Phong) ở hướng Nam. Tường nhà được xây bằng đá ong đẽo thành khối hình lập phương.

Toàn cảnh không gian Khu mô La Sơn Phu tử Nguyễn Thiếp

Chiêm ngưỡng khu lăng mộ cùng dấu tích ngôi nhà trong thời gian ở ẩn của danh sỹ Nguyễn Thiếp trên dãy núi Thiên Nhẫn chúng ta càng thêm xúc động nghĩ về nhân cách, tài năng và những cống hiến của ông đối với dân tộc. Tuy ở ẩn trên núi, sống cuộc đời thanh đạm nhưng La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp luôn được các vua, chúa và danh sỹ khắp đất nước trọng vọng, tôn kính. Bên cạnh một nhân cách thanh liêm, tài năng và những cống hiến về chính trị, học thuật địa lý, giáo dục, văn chương của La Sơn phu tử là di sản quý giá để lại cho muôn đời sau./.

Thực hiện: Hoàng Mai