Chiếc lư đồng mắt cua: Ngẩn ngơ trong thế giới tục lụy của cụ Nguyễn

“Mỗi lần dọn lại những ngày cũ của mình, kiểm tra lại đống kỷ vật xưa…” Tôi cầm lên và đọc một cuốn sách bất kì trong mớ hỗn độn những cuốn sách tôi “phải” dọn để một năm mới bước sang gọn gàng, tươm tất hơn. Thật ra, chẳng ai bắt tôi phải dọn cả, cũng chẳng phải gần đến Tết tôi mới làm vậy. Tôi làm vậy vì tôi thấy nên như vậy, cần như vậy và phải như vậy. Nhưng tôi ấy, vẫn phải than vài tiếng rồi mới làm.

Dọn lại kỷ vật, cất bớt kỷ niệm, bỏ đi những thứ thừa thãi trong cuộc đời tưởng dễ mà đôi khi lại thật khó. Tôi bắt gặp một người cũng đang lục lọi, dọn dẹp lại một đoạn đường ký vãng, những thứ là “người” làm chứng đứng đắn cho một chuỗi ngày cũ… Tùy bút Chiếc lư đồng mắt cua, lời tự bạch của Nguyễn (cụ Nguyễn Tuân), đó là một đoạn đời của cụ Nguyễn mà theo lời cụ “không phải một tập phóng sự về nhà hát cũng không phải một thiên nhật ký ghi lại đủ một thời kì khủng hoảng tâm thần”, để rồi khiến ông băn khoăn “có lẽ… cũng lại chỉ là những trang tùy bút chép lại một ít tâm trạng tôi trong những ngày phóng túng hình hài”. Những ngày mươi năm cũ, những năm 30 của thế kỉ XX nhiều sóng gió.

Tôi đến với Chiếc lư đồng mắt cua cũng tình cờ như cách chiếc lư đồng mắt cua về tay cụ Nguyễn vậy. Đặt lên, bỏ xuống nhiều lần dù cuốn sách mỏng, tôi tìm thấy nó trong nhà sách - cuốn sách cứ ngỡ đã “tuyệt chủng” như khủng long nhiều thế kỉ trước (có hơi quá rồi). Mọi thứ đến với con người âu cũng đi cùng chữ “duyên”. “Tôi không có cái chí cóp nhặt đồ vật coi cái sinh thú ấy làm nhẹ… Nhưng có nhiều khi mình không đi tìm đồ vật mà đồ vật lại tìm đến mình”. Mà rước về rồi đâu phải ai cũng đọc ngay đâu, nhiều truân chuyên lắm tôi mới chịu mở sách đọc. Thực, cuốn sách chỉ có giá trị khi người đọc đọc, muốn hiều về nó.

Bài viết dưới đây có tiết lộ một số nội dung của tác phẩm Chiếc lư đồng mắt cua.

1. Cuốn phim ngắn về một đoạn đời của cụ Nguyễn

“Lang thang gánh gánh rượu đầyLưng ong gái Sở lòng tay dịu dàngMười năm tỉnh mộng Châu DươngHời thêm được tiếng phũ phàng lầu xanh”1

Nếu Chiếc lư đồng mắt cua được dựng thành phim, tôi có thể tưởng tượng những câu hát ả đào là chiếc thuyền đẩy nhịp, tiếng đàn hát ở phần đầu và sau đó nhỏ dần, nhỏ dần, để rồi từ những hình ảnh mờ ảo hiện lên trong một căn phòng là cậu trai trẻ tầm 20 đang ngồi loay hoay xếp lại kỷ vật, trên bàn là chiếc lư đồng mắt cua nho nhỏ. Và bộ phim bắt đầu như thế.

Chuyện bắt đầu ở xứ Thanh Hóa, theo chuyến tàu Nam tiến nhưng giữa đường dừng lại ở Vinh, rồi cơ man đôi chuyện Nguyễn phải trở về, bao năm trời phóng túng “lấy đêm làm ngày”. Nguyễn đăng trình Hà Nội làm lại cuộc đời mà vẫn quẩn quanh trong vòng lụy tục. Là tự truyện, kể về đời sống cá nhân, lại thêm những chắp vá cảnh huống đều là hồi ức được đánh thức bởi cái giật mình trong đêm; chính những ký ức, những chiêm nghiệm khi đã trải qua với đủ nguồn cơn cuộc sống, chiêm nghiệm cuộc đời mà mọi cái nhìn, mọi suy nghĩ và nhận định của Nguyễn sâu sắc và lắng đọng. Bí mật hội tụ và khai mở các chân trời quá vãng của “suốt một quãng giao thời”.

2. Không ngoa khi nói Chiếc lư đồng mắt cua là tác phẩm khó đọc.

Nó khó đọc vì là tự truyện, không có cao trào, cốt truyện yếu, là dòng hồi tưởng một phần, nó còn khó đọc bởi lớp từ cụ Nguyễn dùng, lớp từ cổ và độc đáo đến lạ. Người đọc phải gật gù, thật không hổ danh là “phù thủy ngôn từ”. Chúng ta được làm quen với cụ Nguyễn Tuân qua Chữ người tử tù trong Vang bóng một thời năm lớp 11, chúng ta gặp lại Nguyễn Tuân trong những ngày tháng học 12 gánh nặng thi cử, chúng ta biết Nguyễn Tuân là “phù thủy ngôn từ” nhưng để cảm nhận rõ nét nhất, chúng ta nên đọc trọn vẹn một tác phẩm. Chiếc lư đồng mắt cua là một chọn lựa và quả thật chẳng ân hận một tí nào. Cụ Nguyễn là một tay chơi tiếng Việt thứ thiệt, một phù thủy với phép biến hóa vạn năng, cái vốn liếng từ, tiếng của cụ chúng ta chỉ có thể đọc và cảm nhận. Có khen cách dùng từ của cụ bao nhiêu cũng là không đủ, mọi thứ phải và nên đi từ cảm nhận cá nhân. Một trải nghiệm đẹp với đầy thán phục của tôi. Nói vậy cũng không phải, nhiều lúc đọc bắt gặp trong tác phẩm những câu nói như tự nghĩ của tác giả cũng khiến chúng ta bật cười vì sự thẳng thắn. Tôi chẳng tự tin nói mình hiểu được văn cụ Nguyễn, tôi chỉ là một kẻ ngẩn ngơ trong thế giới của mình, góp nhặt đôi chút trong cái đời ăn chơi, những ngày tháng tục lụy của cụ Nguyễn vào những ngày hoang hoải của đời mình.

Nguyễn là một kẻ ăn chơi và gia đình cũng bất lực. “Tôi bước ra đường. Đuổi theo tôi là những cái lườm nguýt và thở dài vô hiệu lực của thân quyến”. Một cuộc gặp gỡ đã cho Nguyễn cái duyên là quen với ông Thông Phu - chủ nhà hát ả đào, một người gần gấp đôi tuổi Nguyễn để sao này ông Thông Phu tặng lại cho Nguyễn chiếc lư đồng mắt cua mà ông vô cùng trân quý, với cả một câu chuyện sự tích đầy bí ẩn mà chẳng bao giờ được kể.

3. Chúng ta có những cuộc đời riêng, đôi khi nhìn lại thấy cuộc đời mình có nhiều thứ sao tầm thường quá.

Nhiều lúc tự hỏi mình mình muốn gì, cần gì và nên như thế nào, chúng ta lạc lối ở tuổi 20. Những thói quen xấu làm chúng ta đi xuống về tinh thần lẫn thể xác: “Thế này thì ra tinh thần tôi bạc nhược lắm… Chao ôi. Đấy là cái thành tích rực rỡ của những đếm trắng bên những bông hoa tàn. Thức nữa vào. Cười nữa đi. Uống mãi vào. Hít nữa vào…” Những thói quen ấy như chiếc đinh đóng vào tường, bao lần chúng ta định thay đổi nhưng rồi chần chừ, lần lữa chẳng chịu làm. Cuộc sống chúng ta như chiếc áo, treo trên móc với chiếc đinh gắn lỏng lẻo chực rơi, mà chờ hoài chả thấy nó rụng. Cứ ngày này qua ngày khác như vậy. Đến một ngày bản thân mang nhiều quyết tâm lắm, thôi, không nên móc áo vào đinh đó nữa, thà gỡ ra đóng lại một cách chắc chắn để an tâm còn hơn cứ nhìn ngắm trong sợ hãi. Mà sự đời đâu phải như mắt thường vẫn thấy, lúc ấy chúng ta không đủ sức để kéo chiếc đinh khỏi tường nữa, cật lực với bao hỗ trợ búa kéo cũng làm được, chúng ta nhận ra mình mất quá nhiều sức lực cho những thói quen xấu tệ. Để lại lấy chiếc đinh trên tường cũng làm bay cả tấm xi măng ra, thay đổi cũng làm bản thân có những khoảng trống mới, điều nên là lấp vào những thói quen tốt. “Thế là tôi hì hục loay hoay mất một lúc. Đinh rút nhổ rồi, vôi trác tường ải vỡ xuống, tường phô bày một lỗ gạch loe từ trong ra như một cái miệng phễu”.

4. Cuộc sống chẳng bao giờ vì một người mà dừng lại.

“Con tàu ấy chẳng có tôi. Nó không thể chờ tôi được. Có bao giờ một chuyến tàu không chịu đi nữa vì có người lỡ trật. Tôi tha thứ cho nó. Cái giống máy móc vô tình như vậy… Hết thứ sáu rồi lại đến thứ ba, một đêm thứ sau khác2. Con tàu tốc hành xuôi miền nam đều đều qua Vinh mỗi đêm thứ ba đêm thứ sau mà chẳng bao giờ có tôi làm hành khách góp một phần xê dịch với thiên hạ túi bụi đăng trình ấy”.

Dự định là do con người, thực hiện dự định cũng do con người, nếu kế hoạch có thay đổi ắt đa phần cũng do con người. Nguyễn dự xuôi miền Nam nhưng kế hoạch chẳng bao giờ thực hiện được do sự níu chân của anh chàng thành Vinh, cô ả đào Phượng hay chính anh lần lữa không dứt được bước chân? Mọi sự vẫn diễn ra, không vì một ai dừng lại, không vì một ai thay đổi cả, có chăng, chính người đó chịu lấy, nhận lấy hậu của của mình làm ra thôi. Vậy đấy, dòng đời chảy trôi, con người cũng vì vậy mà có muôn vàn chọn lựa. Ai thế nào, ai là ai, ai sẽ ra sao làm sao ai biết được.

*

Tôi lan man với những suy nghĩ nhỏ, những đoạn thu hút mình hơn cuộc đời của nhân vật Nguyễn cũng bởi trong mỗi chúng ta có cái tôi. Tôi nhìn cuộc đời người khác, đọc và suy nghĩ về chiêm nghiệm của họ để rút lại cho mình đôi điều. Cuộc đời và những trải nghiệm của Nguyễn, của tôi với Nguyễn đôi khi cũng sẽ khác bạn nhiều, nhưng đó là những chọn lọc tôi muốn nhớ. Còn nhiều những điều tôi muốn nói và muốn viết nữa, nhưng tôi thấy nên dừng lại ở đây thôi. Tôi nghĩ rằng Chiếc lư đồng mắt cua phù hợp cho một ngày mùa xuân, khi chúng ta cần dọn dẹp đôi điều và cảm nhận chút hương nồng rộn ràng của cái tết nơi cuối sách.

Hết.

Hoàng Anh

Chú thích:

1. Bài Khiển hoài của nhà thơ Đỗ Mục, cũng là bài thơ đầu khi vào chuyện.
2. Thời ấy rất ít chuyến tàu chạy, một tuần chỉ có hai chuyến, chạy vào thứ ba và thứ sáu.