Là tuệ

Lớp học có ánh nắng nhạt tràn qua cửa sổ, trong tiếng giảng bài, tờ giấy gấp đôi gấp ba được khẽ khàng đưa xuống từ bàn trên. Mình mở ra, và thấy bạn - “Hồng ti” - đã viết hai câu thơ đối khiến mình bất ngờ.

“Ngược dòng đi khắp sông cùng núi” là câu mình lấy từ tên một chương truyện mình đọc. Lúc ấy nhân vật chính đang sống một cuộc đời tự do, hoà mình với thiên nhiên, sáng lên núi chiều chơi thuyền - nghe như một cuộc sống mình sẽ thích. Để phát triển thành một bài Thất ngôn Tứ tuyệt, mình viết thêm câu thứ hai “Sương giăng mất cảnh đẹp ý vui”. Khai đề là cảnh sắc thiên nhiên, Thừa đặt ra câu đố khi cảnh sắc bị che khuất.

Vậy mà bạn viết lại hai câu đối mang ý tứ hoàn toàn khác - "Thuyền ta lấy thượng nguồn làm đích. / Mới hạ nguồn, sao có thể lui?" Hai câu thơ vẽ ra một hành trình du ngoạn, có lẽ là của một người ý chí kiên định, dám nghĩ dám làm, chẳng vì sương che mất cảnh đẹp mà đánh mất ý chí tiến về phía trước. Câu Chuyển đã đưa bài thơ thoát ly khỏi lòng yêu mến thiên nhiên tiêu biểu trong thơ cổ, mà hướng đến một ý tứ có phần hiện đại hơn. Thật là một phép đối độc đáo làm sao! - mình reo lên trong lòng.

Năm cấp ba của mình ngập tràn những tờ giấy vở như thế. Người bắt đầu sẽ viết một câu, nửa khổ, hoặc nguyên một bài thơ, rồi chuyền cho người tiếp theo, thường để tìm cách “đối” lại. Có khi tụi mình cùng nhau hoàn thiện một bài Tứ tuyệt, Ngũ ngôn, Song thất lục bát, hoặc cũng có khi tự do bẻ ngoặt thành những ý tưởng mới lạ, phóng khoáng như thơ tự do.

Tụi mình không hẳn là làm thơ một cách đàng hoàng, mà như những đứa trẻ muốn tìm cách chơi với chữ thật vui.

Tất cả những gì tụi mình biết về thơ Đường, về từ Hán Việt, hay về thơ nói chung, chỉ là những bài Ngữ văn được học trên lớp, những từ Hán Việt tình cờ bắt gặp. Mình thích những bài thơ mô tả cảnh sắc thiên nhiên, nên cứ thích thú đọc mãi “Cử đầu vọng minh nguyệt / Đê đầu tư cố hương” (Ngẩng đầu nhìn trăng sáng / Cúi đầu nhớ quê hương; “Tĩnh dạ tứ” - Lý Bạch), hay “Tiếng suối trong như tiếng hát xa / Trăng lồng cổ thụ bóng lồng hoa” (”Cảnh khuya” - Hồ Chí Minh). Mình tình cờ đọc trong truyện nào đó và ghi vào sổ rằng “đông ngung” là nơi mặt trời mọc, “tang du” là nơi mặt trời lặn.

Và “phong hoa tuyết nguyệt” là bốn cảnh sắc đẹp của thiên nhiên. Còn với mình, thơ giống như “kính hoa thuỷ nguyệt”.

Ý tứ của thơ là kính - Tấm gương soi phản chiếu muôn vàn cỏ cây hoa lá, vô ngàn nhân tình thế thái. Và thơ cũng là tấm gương soi rõ nội tâm của mỗi người, của lòng người.

Vẻ đẹp của thơ như hoa - Những ngôn từ và vần điệu vốn chỉ là chữ cái, là mực đen trên giấy trắng lại được khoác lên lớp áo mĩ miều. Nhưng thơ không chỉ có cái đẹp bên ngoài mà còn là cái đẹp trong tâm, vì chỉ người có cái tâm đẹp mới nhìn thấy cuộc sống đẹp.

Thanh sắc của thơ tựa thuỷ - Người ta dễ nhớ một bài thơ mềm mại hơn là một áng văn xuôi. Thơ như dòng suối mát uyển chuyển đi vào tâm trí người đọc, chờ một khi được ánh lên trước cảnh đẹp trữ tình.

Dư âm của thơ ví như nguyệt - Khép lại trang thơ không có nghĩa là bài thơ kết thúc. Trên đầu lưỡi vẫn còn vị ngọt của chữ, trong lòng ta vẫn còn một ánh lửa vừa được nhen nhóm - ánh lửa sẽ soi đường dẫn lối cho ta nhìn rõ cuộc đời và chính ta hơn.

Những đứa trẻ cấp ba thì có thể viết thơ về cái gì? Câu trả lời của mình lúc đó, bây giờ nhìn lại vẫn thấy ngây ngô lạ kỳ:

Đâu cần có trải nghiệm mới viết được thơ. Mình làm thơ đơn giản là bởi mình rung động với câu chữ mà thôi.

Tụi mình viết về tình yêu dù chưa từng yêu, về núi non hùng vĩ dù chưa từng thấy, về hồng nhan bạc phận dù chưa từng trải.

Tụi mình có hiểu hết những chữ tụi mình viết ra không? Không. Nhưng chắc gì sau này khi lớn lên, tụi mình đã hiểu hết?

Vậy là chẳng cần chờ lớn lên nữa, tụi mình tự tạo ra một thế giới của tạo hoá kì vĩ, của phận người lênh đênh, của những nhân vật trữ tình mang một phần tính cách và khát vọng của tụi mình - nhưng cũng là những nhân vật sống trong một thế giới riêng.

Và trong thế giới đó, tụi mình có thể thoả sức tắt trăng, xẻ mây, treo sao lên trời và hứng nước lấp lánh từ hoàng hôn.

Bây giờ, mình làm thơ ít ước lệ hơn, ít trừu tượng hơn, ít vần luật hơn và nhiều tự do hơn. Nhưng khát khao của mình khi nghiền ngẫm và đặt xuống mỗi chữ vẫn là như xưa. Như Lâm Ngữ Đường nói, là mang cảnh sắc vào trên giấy, mang tâm tình vào trong thơ.

P.S. Tiêu đề bài viết lấy cảm hứng từ một cụm mình đã đọc ở đâu đó, “này những phong hoa tuyết nguyệt”. Thơ, với mình, mô tả cảnh đẹp nhưng không chỉ là cảnh đẹp - bản thân “thơ” cũng đã đẹp sẵn rồi. Vậy nên với mình hồi cấp ba, thơ là “kính hoa thuỷ nguyệt”, là vẻ đẹp mộng ảo, vô thực như “hoa trong gương, trăng trong nước”.

Nhưng những thứ chừng như phù phiếm không phải luôn luôn vô nghĩa. Có khi chính bởi vẻ đẹp vô thực mà phiêu linh ấy mới càng thu hút ta hơn. Thơ cũng là như vậy: Có lúc câu chữ tuôn ra chẳng mang ý tứ hay vần luật gì, mà chỉ đơn thuần là cảm xúc trong lòng chọn được ngôn từ đẹp để gửi gắm vào mà thôi.