Pauxtốpxki Kônxtanchin Ghêorghiêvích (1892-1968) với một giọng văn thủ thỉ tâm tình, nhẹ nhàng lãng mạn đã đi vào đời sống tình cảm của nhiều thế hệ trẻ Xôviết và thế giới. Ở Việt Nam, những tác phẩm nổi tiếng của Pauxtốpxki đã được dịch từ đầu thập kỷ 60 của thế kỷ trước khi Việt Nam đang náo nức xây dựng cuộc sống mới sau hòa bình trên miền Bắc, như tập “Bông hồng vàng” (in 1961), tập “Truyện ngắn Pauxtốpxki” (in 1962).
Hai tác phẩm này được nồng nhiệt đón đọc, đặc biệt là với lớp trẻ học sinh, sinh viên. Nó góp phần nuôi dưỡng tâm hồn thế hệ trẻ đầy thơ mộng, nhưng cũng là hành trang để chuẩn bị bước vào những thử thách lớn của đất nước. Đó là thế hệ cùng thời với nhà thơ Bằng Việt, thế hệ sẽ góp phần quan trọng trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và chống Mỹ cứu nước thắng lợi.
Chúng tôi xin giới thiệu với bạn đọc bài thơ viết về những kỷ niệm đối với truyện Pauxtốpxki của nhà thơ Bằng Việt được chép nhiều trong sổ tay của các học sinh, sinh viên thời ấy, và một truyện ngắn tiêu biểu của Pauxtốpxki mà nhà thơ Bằng Việt nhắc tới trong bài thơ.
Nghĩ lại về Pauxtốpxki
Bằng Việt
I
Đồi trung du phơ phất bóng thông già
Trường sơ tán. Hồn trong chiều lặng gió
Những trang sách suốt đời đi vẫn nhớ
Những đám mây ngũ sắc ngủ trong đầu.
“Lẵng quả thông” trong suối nhạc nhiệm màu
Hay “chuyến xe đêm” thầm thì mê đắm
Mùi cỏ dại trên cánh đồng xa thẳm
Một bầu trời vĩnh viễn ướp hương hoa.
Có thể rồi sau ta sẽ đi qua
Một cánh cửa nao lòng trong truyện “Tuyết”
Có tiếng chuông rung và con mèo Áckhíp
Ánh nến mơ hồ như hạnh phúc từng mong.
Xa xôi sao… thời thơ ấu sau lưng.
II
Nhưng không phải thế đâu, không phải thế đâu, cuộc đời không phải thế!
Giọt nước soi trên bàn tay không cùng màu sóng bể;
Bể mặn mà sôi sục biết bao nhiêu!
Khi em đến bên anh, trước biển cả dâng triều
Ta thu hết xa khơi vào trong lồng ngực trẻ
Dám thử mọi lo toan để vạch dấu chân trời
Dẫu xanh thắm khi bình minh chợt đến
Dẫu đen rầm khi đáy bóng đêm trôi.
Và hạnh phúc vời xa như một nốt đàn căng
Nốt cao quá trong đời xao động quá
Hạnh phúc cực hơn mọi điều đã tả
Lại ngọt ngào kỳ lạ lớn lao hơn.
Anh đã đi qua bão lốc từng cơn
Cây rung lá trong chiều thanh thản nhất
Anh qua cả màn không gian ngây ngất
Một tiếng thầm trong nắng mới lao xao
Em đã đến rồi đi như một giấc chiêm bao.
III
Bây giờ anh biết nói gì hơn
Có thể ngày mai thôi, có thể
“Hoa tóc tiên ơi… sớm mai và tuổi trẻ”
Lật trang nhật ký nào cũng chỉ xót lòng thêm.
Pauxtốpxki là dĩ vãng trong em
Thành dĩ vãng hai ta. Bây giờ anh ngoảnh lại
Nhưng không phải thế đâu, không phải thế đâu, anh hiểu rằng không phải
Như tuổi thơ vừa đó đã xa rồi.
Đưa em đi tất cả hóa xong rồi
Ta đã lớn và Pauxtốpxki đã chết
Anh vẫn khóc khi nghĩ về truyện “Tuyết”
Dẫu chẳng bao giờ mong đợi nữa đâu em.
12/3/1969
