Theo đó, có người quy cho thời đại, cho mạng xã hội, cho bạn bè xấu. Có người trách con thiếu đạo đức, thiếu lễ phép. Nhưng nếu nhìn sâu hơn, câu hỏi quan trọng không phải là con hư vì ai, mà là nhân gì đã hội đủ để hình thành một đứa trẻ như thế.
Theo tinh thần nhân quả, không có điều gì tự nhiên mà có. Con cái không ngỗ nghịch một cách ngẫu nhiên. Mỗi hành vi đều là kết quả của nhiều nhân chồng lên nhau, từ quá khứ đến hiện tại, từ cá nhân đến gia đình.
Nhân đầu tiên và gần nhất chính là môi trường sống. Trẻ em lớn lên trong không khí căng thẳng, thường xuyên nghe la mắng, chứng kiến cãi vã, hoặc bị so sánh, xem nhẹ, rất dễ hình thành tâm phản kháng. Ngỗ nghịch, trong nhiều trường hợp, không phải vì trẻ xấu, mà vì trẻ đang tự vệ. Khi không được lắng nghe, trẻ sẽ dùng cách ồn ào hơn để được nhìn thấy.
Nhân thứ hai là cách nuôi dạy thiếu nhất quán. Có gia đình lúc thì nuông chiều, lúc lại trừng phạt nặng nề. Hôm nay cho phép, ngày mai cấm đoán. Trẻ lớn lên trong sự mâu thuẫn ấy sẽ không biết đâu là ranh giới đúng - sai, từ đó sinh ra chống đối hoặc bất cần. Ngỗ nghịch đôi khi là kết quả của việc trẻ không còn tin vào sự công bằng.
Nhân thứ ba sâu hơn là nghiệp cảm giữa cha mẹ và con cái. Theo quan điểm Phật giáo, con cái không đến với ta một cách tình cờ. Có những mối duyên từ nhiều đời, có khi là ân, có khi là nợ. Có những đứa trẻ đến để trả ơn, cũng có những đứa đến để nhắc nhở, thử thách, thậm chí là để “đòi nợ”. Hiểu điều này không phải để bi quan, mà để bớt oán trách. Khi thấy con là một duyên nghiệp đang trổ quả, cha mẹ sẽ bớt nóng nảy hơn, bớt xem con như “kẻ đối đầu”.
Một nhân rất quan trọng khác là tấm gương của người lớn. Trẻ không học nhiều từ lời dạy, mà học từ cách sống. Cha mẹ nói về lễ phép nhưng lại cư xử thô bạo với ông bà. Dạy con kiềm chế nhưng bản thân thường xuyên nóng giận. Những mâu thuẫn ấy khiến trẻ hoặc bắt chước, hoặc phản ứng ngược lại. Ngỗ nghịch đôi khi chỉ là hình ảnh phản chiếu của người lớn trong nhà.
Cũng cần nhìn đến nhân từ chính đứa trẻ. Mỗi đứa trẻ mang theo cá tính, tập khí riêng. Có em hiền, có em mạnh, có em dễ thích nghi, có em nhiều phản kháng. Nếu cha mẹ không hiểu căn cơ của con, cứ áp một khuôn mẫu chung, thì xung đột là điều khó tránh. Ngỗ nghịch không phải lúc nào cũng là hư, đôi khi đó là dấu hiệu của một cá tính mạnh chưa được dẫn dắt đúng cách.
Vậy phải làm gì khi con cái ngỗ nghịch? Trước hết, hãy dừng lại nhìn mình trước khi nhìn con. Gia đình có đang tạo đủ an toàn cảm xúc cho trẻ không? Lời nói trong nhà có nhiều tổn thương không? Cha mẹ có thực sự lắng nghe, hay chỉ ra lệnh? Khi nhân cũ chưa được chuyển hóa, trách phạt chỉ là thêm một lớp nghiệp mới.
Tiếp theo là nuôi dưỡng bằng sự kiên nhẫn và giới hạn rõ ràng. Thương không phải là buông thả, mà là vừa mềm vừa chắc. Trẻ cần biết mình được yêu, nhưng cũng cần biết đâu là điều không được làm. Giới hạn được đặt ra trong bình tĩnh sẽ dạy con nhiều hơn trăm lần quát mắng.
Hãy nhớ rằng con cái không phải tài sản, mà là một hành trình nhân quả ta đang cùng đi. Có những bài học không đến nhanh. Có những đứa trẻ cần nhiều năm mới dịu lại. Khi cha mẹ biết tu sửa chính mình, sống hiền lành hơn, bớt sân hận hơn, thì nhân mới dần được gieo. Quả cũ có thể chưa hết ngay, nhưng quả mới chắc chắn sẽ khác.
Con cái ngỗ nghịch không phải là dấu chấm hết. Đó là một lời nhắc. Nhắc ta nhìn sâu hơn, thương đúng hơn, và tu tập ngay trong chính đời sống gia đình mình.
