Giữa mùa hè, người Việt có ngày Tết Đoan Ngọ để “làm sạch” cơ thể
Đọc sách, tôi thấy Tết Đoan Ngọ trong văn hóa Việt khác hẳn với những lát cắt mờ nhạt trong ký ức cá nhân. Nó không mang dáng dấp bi tráng của lễ tưởng niệm Khuất Nguyên như ở Trung Hoa, mà gần gũi hơn, thơm mùi trái chín, ngát hương lá xông. Một ngày lễ không cầu kỳ nhưng thấm đẫm triết lý sống hài hòa với tự nhiên, chăm sóc sức khỏe bằng những gì sẵn có quanh nhà.
Trong Việt Nam Phong Tục, cụ Phan Kế Bính viết rằng mùng 5 tháng 5, ngày trời đất giao thời, khi dương khí thịnh, cũng là lúc tà khí dễ sinh, dịch bệnh dễ lan. Người Việt xưa tin rằng đây là thời điểm “sâu bọ” trong người như ký sinh trùng, khí độc, những năng lượng không lành phát triển mạnh.
Thế là từ sáng sớm, rượu nếp, trái chua, lá thơm được đem ra dùng như “thuốc” trừ tà, để thanh lọc cơ thể và tâm trí. Chẳng cần phòng gym hay thức uống detox, người xưa đã có tri thức rất riêng về một lối sống mà bây giờ chúng tôi hay gọi là “wellness”. Dẫu những tri thức này thoáng tưởng đơn sơ, nhưng lại chứa đậm triết lý thuận theo tự nhiên và đặc biệt hiệu quả.
Ngày ấy, trẻ con còn ngủ mê thì người lớn đã bôi hồng hoàng lên thóp thở, ngực và rốn để “trừ trùng”. Móng tay móng chân được nhuộm đỏ bằng lá móng. Trẻ em đeo chỉ ngũ sắc, gói hồng hoàng trong túi nhỏ hình quả đào, quả khế. Những món “phụ kiện” ngộ nghĩnh này là sự kết hợp giữa niềm tin dân gian và tinh thần bảo vệ thân thể bằng tình yêu thương.
Nhất Thanh, trong Đất Lề Quê Thói, kể về những sáng sớm người ta ăn mận, đào, trứng luộc, kê và uống rượu pha thuốc như tam thần đan hay hồng hoàng để “giết sâu bọ”. Trưa đến là có mâm cúng gia tiên. Mùa này, mâm cúng phải có dưa hấu ăn với đường cát giải nhiệt.
Cúng xong, mọi người rủ nhau đi hái lá. Bất kỳ loại lá gì cũng có thể dùng để nấu nước xông, nhưng thường là ngải cứu, ích mẫu, cối xay, hương nhu, rễ hương bài, lá muỗm, lá vối... Ai đau bụng thì dùng, ai khoẻ mạnh thì xông. Một nghi lễ vừa mang tính cộng đồng, vừa là bài thuốc phòng dịch bệnh trong mùa oi bức.
Trong Thương Nhớ Mười Hai, nhà văn Vũ Bằng vẫn kể về mận, nhót, rượu nếp và mùi lá móng đỏ au. Đến thời ông, bọn trẻ không còn nhuộm móng tay, không đeo bùa chỉ ngũ sắc nữa, nhưng tục “giết sâu bọ” thì không bỏ. Có lẽ vì ai cũng cảm được rằng, giữa mùa hè nóng rát, có một ngày để làm sạch người là cần thiết cho cả thể chất lẫn tâm hồn.
Tôi thích cái cách Tết Đoan Ngọ của người Việt không rình rang, không nhấn mạnh vào hình thức, mà lặng lẽ xoay quanh sự chăm sóc từ món ăn đưa vào người đến nắm lá treo trước cửa. Đó là một kiểu sống yêu thương bản thân rất Việt, rất dịu dàng.
Trong ký ức của tôi, Tết Đoan Ngọ nay đã không có biếu tặng hay tụ tập hái lá. Nhưng cái hồn của Tết Đoan Ngọ xưa nay vẫn còn trong chén cơm rượu, bó lá xông, vị chua thanh mát của trái cây mùa hè và cả cảm giác đang còn ngái ngủ được mẹ xoa đầu bảo “ăn đi cho sạch người”.
Càng lớn, tôi càng hiểu hơn cái ý “sạch người” ấy. Không chỉ là chuyện tiêu độc, trừ tà theo kiểu dân gian, mà còn là dịp để chậm lại, chạm vào nhịp điệu tự nhiên của đất trời và cơ thể mình. Cơm rượu, quả chua, mùi ngải cứu đâu chỉ là thức ăn hay vật phẩm cúng kiếng, mà còn là những nhịp nối giữa thân-tâm-trí, giữa con người với mùa màng.
