Trong tập Nhật kí trong tù, Hồ Chí Minh đã để lại nhiều bài thơ ngắn gọn mà hàm súc, mỗi bài là một mảnh tâm hồn, một ánh nhìn nhân văn hướng về cuộc đời dù đang trong hoàn cảnh lao tù khắc nghiệt. Trong số đó, “Ngắm trăng” là một thi phẩm đặc biệt, thể hiện vẻ đẹp tâm hồn thanh cao, ung dung và tự do tinh thần của Người.
Bài thơ viết trong hoàn cảnh tác giả bị giam cầm trong nhà tù Tưởng Giới Thạch. Tù đày với cơm không đủ ăn, áo không đủ mặc, xiềng xích nặng nề và bệnh tật luôn rình rập. Ấy vậy mà giữa chốn tăm tối ấy, Bác Hồ vẫn dành cho thiên nhiên một tình yêu tha thiết. Trăng - biểu tượng của vẻ đẹp thanh khiết, của tự do và của tâm hồn thơ mộng - đã trở thành tri kỉ của Người.
Hai câu mở đầu: “Trong tù không rượu cũng không hoa Cảnh đẹp đêm nay khó hững hờ”
Chỉ bằng hai câu, Bác đã gợi ra một nghịch cảnh: ngắm trăng mà thiếu rượu và hoa - những thứ vốn quen thuộc trong thú thưởng nguyệt xưa nay. Nhưng điều đáng quý là dù thiếu thốn mọi thứ, tâm hồn thi sĩ vẫn không thể làm ngơ trước vẻ đẹp của thiên nhiên. “Cảnh đẹp đêm nay khó hững hờ” cho thấy ánh trăng bên ngoài song sắt vẫn đủ sức làm trái tim người tù cộng sản rung động. Thiếu thốn vật chất nhưng giàu có tinh thần - đây chính là nét đẹp lớn làm nên “chất Hồ Chí Minh”.
Hai câu sau: “Người ngắm trăng soi ngoài cửa sổ Trăng nhòm khe cửa ngắm nhà thơ”
Hình ảnh nhân hóa đầy thi vị khiến bài thơ trở nên sinh động và giàu xúc cảm. Ánh trăng và con người như đang đối đáp, trò chuyện. Dường như song sắt nhà tù không ngăn được đôi mắt và tâm hồn Người hướng đến thiên nhiên. Ngược lại, cũng không gì ngăn được ánh sáng của tự do - tượng trưng bởi vầng trăng - tìm đến con người. Đây là khoảnh khắc súc tích mà lay động nhất: tâm hồn lớn không bao giờ bị giam cầm.
Từ đó, ta thấy rõ tinh thần thép của Hồ Chí Minh: thân thể có thể bị xiềng xích, nhưng tâm hồn thì không. Tình yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống, yêu con người vẫn luôn sáng trong, bất chấp hoàn cảnh khắc nghiệt. Đồng thời, bài thơ cũng cho ta cảm nhận được phong thái ung dung của một nhà cách mạng với niềm tin mãnh liệt vào tương lai.
