Bài viết tham khảo
MIỀN QUÊ
Nguyễn Khoa Điềm
Lại về mảnh trăng đầu tháng
Mông lung mặt đồng bóng chiều
Tiếng ếch vùi trong cỏ ấm
Lúa mềm như vai thân yêu.
Mùa Xuân, là mùa Xuân đấy
Thả chim, cỏ nội hương đồng
Đàn trâu bụng tròn qua ngõ
Gõ sừng lên mảnh trăng cong
Có gì xôn xao đằm thắm
Bao nhiêu trông đợi chóng chầy
Đàn em tóc dài mười tám
Thương người ra lính hôm mai
Để rồi bao nhiêu gió thổi
Bên giếng làng, ngoài bến sông
Có tiếng hát như con gái
Cao cao như vầng trăng trong…
PHÂN TÍCH BÀI THƠ “MIỀN QUÊ” - NGUYỄN KHOA ĐIỀM
Là một trong những nhà thơ trưởng thành trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, Nguyễn Khoa Điềm bước vào đời sống văn học bằng phong cách trữ tình giàu suy tư, lắng đọng và sâu sắc. Thơ ông thường viết về đất nước, về nhân dân, về miền quê - nơi chôn rau cắt rốn đã nuôi dưỡng tâm hồn ông. Bài thơ “Miền quê” là một trong những thi phẩm tiêu biểu thể hiện rõ nét giọng điệu dịu dàng, đằm thắm ấy. Với ngôn từ mộc mạc mà giàu hình tượng, bài thơ phác họa một bức tranh làng quê Việt Nam hiền hòa, yên bình và thấm đẫm tình người.
Ngay từ nhan đề, “Miền quê” đã gợi lên một không gian riêng, một vùng ký ức sâu thẳm trong lòng tác giả. Đó không chỉ là một vùng đất cụ thể, mà còn là nơi lưu giữ những yêu thương và hoài niệm của một thời thơ ấu. Bài thơ mở ra bằng cảnh sắc làng quê trong buổi chiều mùa xuân:
“Lại về mảnh trăng đầu thángMông lung mặt đồng bóng chiềuTiếng ếch vùi trong cỏ ấmLúa mềm như vai thân yêu.”
Không gian làng quê hiện lên với ánh trăng đầu tháng mảnh như lưỡi liềm, tỏa xuống cánh đồng mênh mang gió. Tác giả lựa chọn những chi tiết rất đời thường: tiếng ếch, bụi cỏ, bông lúa… nhưng đặt chúng trong cảm nhận đầy tinh tế của mình. Cách dùng từ “vùi” trong “tiếng ếch vùi trong cỏ ấm” là một sáng tạo độc đáo. Tiếng ếch dường như ẩn vào lớp cỏ, ấm áp và mơ hồ như hòa vào hơi thở của đất trời mùa xuân. Hình ảnh “lúa mềm như vai thân yêu” lại gợi ra sự gần gũi thân thương. Lúa không chỉ là cây trồng quen thuộc mà còn được nhân hóa như một người bạn, một bờ vai dịu dàng nâng đỡ tâm hồn người trở về quê.
Không chỉ có thế, cảm xúc của nhà thơ còn vỡ òa trong tiếng reo vui trước sự trở lại của mùa xuân - mùa của sự sống, của tuổi trẻ và hi vọng:
“Mùa Xuân, là mùa Xuân đấyThả chim, cỏ nội hương đồngĐàn trâu bụng tròn qua ngõGõ sừng lên mảnh trăng cong.”
Câu cảm thán “Mùa Xuân, là mùa Xuân đấy” diễn tả niềm vui chân thành, xúc động khi gặp lại hơi thở quê nhà. Tác giả mở ra cả một miền ký ức tuổi thơ: thả chim trên đồng, hương cỏ nội mát lành, đàn trâu no cỏ chậm rãi đi về qua ngõ. Đặc biệt, hình ảnh “gõ sừng lên mảnh trăng cong” là một điểm nhấn đầy chất thơ. Sự liên tưởng giữa đôi sừng trâu và vầng trăng khuyết vừa tả thực vừa lãng mạn, gợi lên vẻ đẹp vừa hồn nhiên vừa thiêng liêng của đời sống thôn quê. Bằng ngôn ngữ hội họa giàu cảm xúc, Nguyễn Khoa Điềm đã dựng nên một bức tranh quê tươi sáng, mộc mạc mà sâu đậm.
Nếu hai khổ thơ đầu khắc họa vẻ đẹp cảnh vật, thì hai khổ thơ cuối lại hướng đến vẻ đẹp tâm hồn con người làng quê - những người chất phác, thủy chung và giàu lòng yêu thương.
“Có gì xôn xao đằm thắmBao nhiêu trông đợi chóng chầyĐàn em tóc dài mười támThương người ra lính hôm mai.”
Dưới thời đất nước còn trong khói lửa chiến tranh, người dân quê là hậu phương vững chắc, là điểm tựa tinh thần của những người ra trận. Các cô gái mười tám tuổi - tuổi đẹp nhất đời người - mang trong lòng biết bao trông đợi và thương nhớ. Những tiếng “xôn xao”, “đằm thắm”, “chóng chầy” không chỉ là trạng thái cảm xúc mà còn là chiều sâu tâm hồn người con gái nơi làng quê: hồn nhiên, chân chất nhưng cũng nặng trĩu nhớ thương người lính.
Cảm xúc ấy còn tiếp tục vọng ra trong những câu thơ cuối:
“Để rồi bao nhiêu gió thổiBên giếng làng, ngoài bến sôngCó tiếng hát như con gáiCao cao như vầng trăng trong…”
Ở giếng làng, ở bến sông - những địa điểm quen thuộc của đời sống nông thôn - luôn vọng lên tiếng hát của những cô gái quê. Tiếng hát ấy cao trong, dịu dàng, như vầng trăng thanh khiết trên bầu trời. Đó là tiếng hát của niềm tin, của sự lạc quan, của tình yêu quê hương và nỗi nhớ gửi đến người ra tiền tuyến. Nhờ hình ảnh so sánh đẹp và giàu sức gợi, khổ thơ cuối đã tạo nên âm hưởng êm đềm, đằm thắm nhưng không kém phần sâu lắng, làm nổi bật vẻ đẹp tinh thần của con người Việt Nam thời chiến.
Từ toàn bộ bài thơ, có thể thấy “Miền quê” là bức tranh đầy đủ về vẻ đẹp thiên nhiên và con người Việt Nam: thanh bình mà sâu sắc, mộc mạc mà giàu tình nghĩa. Qua bức tranh ấy, người đọc cảm nhận được tình yêu quê hương tha thiết của nhà thơ - nơi mà mỗi con người Việt Nam đều mang nặng ân tình và ký ức. Bằng nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ giàu hình tượng, nhịp thơ sáu chữ mềm mại, giọng điệu thủ thỉ nhẹ nhàng, Nguyễn Khoa Điềm đã tạo nên một thi phẩm giàu chất trữ tình, để lại dư âm ấm áp trong lòng người đọc.
Tóm lại, “Miền quê” là bài thơ chứa đựng tình cảm sâu nặng của Nguyễn Khoa Điềm dành cho quê hương - nơi lưu giữ những ký ức trong trẻo và những tình cảm mộc mạc nhưng bền bỉ của con người Việt Nam. Bằng những hình ảnh giàu chất hội họa và âm hưởng tâm tình da diết, bài thơ không chỉ ca ngợi vẻ đẹp thanh bình của cảnh quê mà còn tôn vinh vẻ đẹp tâm hồn của những con người chân chất, thủy chung. Đọc “Miền quê”, mỗi chúng ta như được trở về với nơi mình sinh ra, để thêm yêu, thêm trân trọng những giá trị bình dị mà thiêng liêng của quê hương.
