Làm sao quên được tuổi thơ
Tuổi vàng, tuổi ngọc - tôi ngờ lời ai
Thuở ấy tôi mới lên mười
Còn em lên bảy, theo tôi cả ngày
Quần em dệt kín cỏ may
Áo tôi đứt cúc, mực dây tím bầm
Tuổi thơ chân đất đầu trần
Từ trong lấm láp em thầm lớn lên
Thế rồi xinh đẹp là em
Em ra tỉnh học em quên một người
Cái hôm nghỉ Tết vừa rồi
Em tôi áo chẽn, em tôi quần bò
Gặp tôi, em hỏi hững hờ
“Anh chưa lấy vợ, còn chờ đợi ai?”
Em đi để lại chuỗi cười
Trong tôi vỡ một khoảng trời pha lê
Trăng vàng đêm ấy, bờ đê
Có người ngồi gỡ lời thề cỏ may...
PHẠM CÔNG TRỨ
LỜI BÌNH
“Lời thề cỏ may’’ là bài thơ rất tiêu biểu cho phong cách sáng tác của nhà thơ Phạm Công Trứ. Nhan đề của bài đã là một tứ thơ rất thú vị. Nói tới ”lời thề”, người ta nghĩ đến thái độ cam đoan sẽ làm trọn vẹn một việc nào đó bằng lời lẽ nghiêm trang. Còn “cỏ may” là loài cỏ dại mọc hoang rất nhiều ở ngoài đồng, bông hoa nhỏ xíu và nhọn, bám đầy quần áo người đi qua, gây ngứa, rát khi bị hoa đâm phải; một loài hoa có chút gì đó hơi “đáng ghét”. Vậy nên cách nói ”Lời thề cỏ may” vừa có tính giễu nhại vừa gợi lên niềm đau của tình yêu đầu không thành. Điều ấy do đâu? Bài thơ dần lý giải với bạn đọc.
Mở đầu là những câu thơ nghi vấn nhằm khẳng định cao hơn niềm tiếc nuối tuổi thơ với những kỳ niệm đẹp chẳng thể nào quên: “Làm sao quên được tuổi thơ/ Tuổi vàng, tuổi ngọc - tôi ngờ lời ai”. Từ hiện tại, chủ thể trữ tình nhớ về những ký ức đẹp thời tuổi vàng, tuổi ngọc. Nghệ thuật ẩn dụ, cách dùng từ khác lạ được sử dụng đắt giá tỏ rõ sự trân quý những năm tháng đã qua.
Cả em và tôi “chân đất đầu trần” nhưng đều sống vô tư, tình cảm hồn nhiên, trong sáng nơi quê hương: “Thuở ấy tôi mới lên mười/ Còn em lên bảy, theo tôi cả ngày/ Quần em dệt kín cỏ may/ Áo tôi đứt cúc, mực dây tím bầm/ Tuổi thơ chân đất đầu trần/ Từ trong lấm láp em thầm lớn lên”. Nhà thơ rất sáng tạo trong sử dụng vần luật thơ lục bát.
Câu “Thuở ấy tôi mới lên mười”, tiếng thứ hai trong câu lục quy định là thanh bằng, ở đây nhà thơ sử dụng thanh trắc, có ý nhấn mạnh kỷ niệm tuổi thơ đẹp diệu kỳ và đáng nhớ biết bao.
Những câu thơ giàu hình ảnh, với sự xuất hiện của hai nhân vật tôi và em mới lên mười và lên bảy, cả hai bên nhau suốt ngày, thường là em lẽo đẽo theo tôi. Trang phục của mỗi đứa hồi ấy “Quần em dệt kín cỏ may” còn ”Áo tôi đứt cúc, mực dây tím bầm”. Hai câu thơ đăng đối về hình ảnh giữa quần và áo, giữa em và tôi, đều nhấn mạnh những kỷ niệm tuổi thơ cùng với tình cảm ban đầu trong trẻo, đẹp như cổ tích.
Phần còn lại của bài: “Trong tôi vỡ một khoảng trời pha lê”. Bài thơ cho thấy lối diễn của Phạm Công Trứ thường đa giọng điệu. Ngôn ngữ thơ phong phú, có lúc đột ngột tạo ra những cách thể hiện rất riêng. Chẳng hạn như: “Thế rồi xinh đẹp là em/ Em ra tỉnh học em quên một người/ Cái hôm nghỉ Tết vừa rồi/ Em tôi áo chẽn, em tôi quần bò”.
Nghệ thuật đảo ngữ “xinh đẹp là em” cùng với điệp từ “em tôi” được sử dụng đắc địa, nhấn mạnh sự thay đổi khó tin ở em. Trước sống tại quê, em trang phục giản dị; nay ra tỉnh về em “áo chẽn quần bò” khác lạ đến lố bịch. Những câu thơ này khiến ta nhớ đến áng thơ tuyệt hay ”Chân quê” của Nguyễn Bính. Cả hai nhà thơ - cùng quê Nam Định - tuy sống ở hai thời kỳ khác nhau nhưng chung một cảm xúc “vỡ mộng” trước sự đổi thay nhanh chóng của bạn gái sau khi “đi tỉnh về”.
Nguyên nhân sự đổ vỡ ấy căn nguyển sâu xa là sự xung đột của văn hoá vùng giữa nông thôn và thị thành. Một bên là sự mộc mạc, bền vững, một bên là sự thay đổi bởi sự hào nhoáng. Mặt khác, tôi và em lại ở trong tương quan đối lập nhau: Tôi vẫn thế, còn em thay đổi quá nhiều. Thế nên: “Gặp tôi, em hỏi hững hờ/ “Anh chưa lấy vợ, còn chờ đợi ai?”.
Sự vô cảm của cô gái qua câu hỏi đã làm chàng trai - nhân vật tôi - tan nát cõi lòng. Người đi đổi thay, người ở lại nguyên chất quê chỉ biết khép kín cõi lòng trong niềm đau xót và hoài niệm: “Trăng vàng hôm ấy bờ đê/ Có người ngồi gỡ lời thề cỏ may’’.
18 câu thơ cô đọng găm vào trí nhớ người đọc bởi giọng điệu hồn hậu và say đắm của thi nhân, gợi niềm bâng khuâng, xao xuyến khiến người đọc hoài niệm, tiếc nuối về những tình cảm thuở ban đầu không thể nào quên.
