Bài viết này được viết cách đây 3 năm, khi ấy tác giả mới là học sinh trung học, lần đầu làm một bài tập lớn. Sau 3 năm, giờ đã là sinh viên đại học ngành Văn, khi đọc lại mới ngỡ ngàng như tìm thấy chính mình của ngày xưa. Quả thực, triết lí “vô thường” chính là bản chất của đời sống. Con người ,ai rồi cũng phải khác. Bản thân khi đọc lại, điều đầu tiên là thấy xúc động. Tự thấy nên khen mình vì quả thực ngày đó cảm xúc dạt dào, chữ nghĩa bay bổng. Ngày ấy viết văn bằng một tâm hồn rất thuần khiết. Khi viết ít khi sửa chữa, cân nhắc gì, chỉ là nghĩ gì viết nấy. Viết theo lối đó, được điều rằng văn chương rất giàu xúc cảm, dễ cuốn (lừa) người đọc. Nhưng giờ đây cũng tự trách mình. Nhận thấy bản thân lúc đó quả thực quá non nớt, hời hợt trong nhận thức, tưởng như chỉ dạo chơi trên bề mặt của những con chữ mà không nhìn sâu vào nội tại ý nghĩa. Và thích khoe chữ quá. Đọc lại bài viết này, gạt bỏ những cảm xúc ban đầu trên câu chữ thì nhận ra dường như ý đạt chẳng được là bao. Tuy nhiên, người viết vẫn quyết định update bài này để lưu giữ như một kỉ niệm. Bởi vì lối viết hay cái tâm hồn đầy trong trẻo và thơ ngây ấy thật khó để tìm lại, khi lí trí ta đã được trau dồi bởi tri thức, trải nghiệm, hay ngắn gọn là “trưởng thành”…
**********
ĐÔI ĐIỀU VỀ THIÊN NHIÊN TRONG THƠ NGUYỄN TRÃI
Nguyễn Trãi - một nhà tư tưởng, chính trị, quân sự, ngoại giao, nhà văn hóa, thơ ca chỉ là một phần trong suy nghĩ của ông, nhưng những vần thơ về thiên nhiên đã thực sự phản ánh một khía cạnh của tâm hồn Nguyễn Trãi. Với ông, thiên nhiên không chỉ là đối tượng để nhìn ngắm, thưởng thức mà còn để nâng niu, chăm sóc. Đó là một trái tim nghệ sĩ luôn rung cảm trước cái đẹp, trân quý cái đẹp hết mực, bởi cái đẹp chính là viên kim cương của cuộc đời, là mục đích của tâm hồn và nghệ thuật: “Rùa nằm hạc lẩn nên bầy bạn Ủ ấp cùng ta làm cái con” hay “Chớ phụ xuân này chớ phụ hoa Hoa có ý thì xuân có ý”
Ta còn thấy ở đó tầm nhìn vĩ đại của một thiên tài: Nguyễn Trãi đã nêu lên một vấn đề của mọi thời đại mà vào thời kì trung đại dường như chưa mấy ai lưu tâm: ý thức giữ gìn và bảo vệ môi sinh. Đó là ý thức làm đẹp thiên nhiên: “Trì tham nguyệt hiện chăng buông cá Rừng tiếc chim về ngại phát cây” Có thể thấy, thái độ ứng xử của Nguyễn Trãi với thiên nhiên là một tầm cao của văn minh, văn hóa ứng xử: “Tiền sen tích đề đà bao thúng Vàng cúc đem cho biết mấy bình” Những vần thơ Nguyễn Trãi, những vần thơ lôi cuốn trăm năm hậu thế. “Ức Trai tâm thượng quang Khuê tảo” (Lê Thánh Tông) - thi phẩm của Nguyễn Trãi là ánh sao Khuê sáng ngời soi sáng dẫn đường thơ ca đời sau, soi sáng tới bao trí tuệ, bao trái tim. Đối với người nghệ sĩ, thơ về thiên nhiên của Nguyễn Trãi là sự mở rộng về ngôn từ. Nó thể hiện thế giới quan của đại thi hào, hay chính là vấn đề “đôi mắt của người nghệ sĩ” mà Nam Cao đã đặt ra sau này. Đôi mắt Ức Trai, một đôi mắt không chỉ thông minh, tỉnh táo, một đôi mắt không chỉ chan chứa tình thương mà là đôi mắt đa chiều, đa cảm, từ cái bao la tới cái tế vi, từ những điều ta có thể nhìn bằng đôi mắt trực diện, bản năng tới những điều mơ hồ, mong manh và trừu tượng. Tình cảm đặc biệt của Nguyễn Trãi với thiên nhiên nương theo những áng thơ mà lan tỏa tới trái tim ngàn thế hệ người đọc để con người cùng nhau biết trân trọng cuộc đời này, không chỉ đơn giản là yêu những cảnh sắc nước hương trời, yêu cánh hoa vì hoa khoe sắc tỏa hương, yêu tiếng chim vì chim líu lo tiếng hót mà một cách gián tiếp, đó là tình yêu với đất nước, với quê hương nguồn cội, để ai đi xa cũng nhớ về, cũng mang một nỗi nhớ hoài cố hương.
Ta dường như tìm được sự đồng điệu trong những cảm nghiệm thẩm mĩ về sinh thái thiên nhiên trong thơ Nguyễn Trãi và thơ haiku của thiền sư thi sĩ Matsuo Basho. Cả hai vị thi hào đều dành lòng trân quý đặc biệt cho những sinh vật bé nhỏ, bình thường mà không tầm thường trong tự nhiên.Và nếu như Basho là đại diện của tâm hồn Nhật Bản thì Nguyễn Trãi là đại diện cho một tâm hồn rất Việt Nam. Thiên nhiên cũng là nơi mà người đọc có thể thấy được tài năng và tầm vóc lớn lao của Nguyễn Trãi trên những phương diện khác. Ta yêu Nguyễn Trãi là yêu tâm hồn, cốt cách thanh cao trước những khó khăn, dập vùi vẫn giữ được tâm hồn trong sạch và tài năng tuyệt vời. Nghệ thuật miêu tả thiên nhiên Nguyễn Trãi bao gồm cả cái cao quý lẫn cái bình dị, nhưng cái bình dị chưa bao giờ là thô cứng. Ta thử hỏi các nhà thơ Việt Nam xưa trước, ai đã nói được thắm thiết trong thơ Nôm như Nguyễn Trãi về rau cỏ sản vật thường ngày của quê hương đất nước mình: “Ao quan thả gửi hai bè muống,
Đất bụi ương nhờ một luống mùng Ao cạn vớt bèo cấy muống
Trì thanh phát cỏ ương sen
Một cày một cuốc thú nhà quê
Án cúc len chen vãi đậu kê
Cây rợp chồi cành chim kết tổ
Ao quang mấu ấu cá nên bây…”
Về nghệ thuật, tới hai câu thơ cuối, ta lại thấy một sự phá cách trong nhịp điệu, thể hiện cá tính nghệ thuật thay đổi những lề lối, khuôn phép của thơ Đường quen thuộc của riêng Ức Trai: “ Tỏ lòng thanh vị núc nác Vun đất ải, luống mồng tơi”
Ta còn tìm được những sáng tạo hình tượng nghệ thuật độc đáo và đặc sắc, tiêu biểu như bức thư tình cuộn lá chuối non xanh: “Tình thư một bức phong còn kín Gió nơi đâu gượng mở xem”
Nguyễn Trãi viết về thiên nhiên lãng mạn, đa tình, độc đáo. Có thể thấy rằng, thi đề thiên nhiên với vô vàn thi liệu là một vùng trời khoáng đạt, bao la để Nguyễn Trãi thể hiện tài năng của mình cũng như những tâm sự, vui buồn, những suy ngẫm về thế sự của một bậc thiên tài giữa những tháng ngày “thân nhàn mà tâm không nhàn”. Đó là một kho báu, một di sản quý giá của văn học Việt Nam qua ngàn năm lịch sử, vô giá và trường tồn.