Xuân về khiến cho lòng người biết bao xao xuyến bồi hồi, xúc động. Xuân đến là lúc trời đất giao hòa, là lúc sự chuyển giao của năm cũ qua năm mới đến, sau những ngày đầu năm là Tết Nguyên tiêu!
Nguyên tiêu, hiểu theo chiết tự nguyên là khởi đầu, tiêu là đêm trăng. Nguyên tiêu là đêm trăng sáng, đêm trăng rằm khởi đầu cho một năm. Nguyên tiêu chính là đêm rằm tháng Giêng âm lịch hằng năm. Ở Việt Nam, Nguyên tiêu không chỉ là ngày lễ hội tâm linh đầu tiên trong năm, người người đi lễ cầu may, cầu bình yên mà Nguyên tiêu còn là Ngày thơ Việt Nam. Ngày thơ là ngày hội tôn vinh thành tựu thơ ca Việt Nam. Cứ đến Ngày thơ Việt Nam, bài Nguyên tiêu của Hồ Chí Minh lại được người người yêu thơ thưởng thức và ngâm vịnh.
(Ảnh tư liệu)
Chủ tịch Hồ Chí Minh - Người khai sinh ra Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa - Danh nhân văn hóa thế giới, đồng thời là một nhà thơ nhà văn vĩ đại. Bằng sự am hiểu tường tận vốn văn hóa truyền thống của dân tộc cộng với tài năng nghệ thuật, tâm hồn nghệ sĩ, Bác đã sáng tác và để lại cho đời nhiều áng thơ bất hủ trong số đó có bài Nguyên tiêu. Vào đêm ngày 24 tháng 02 năm 1948 (tức ngày 15 tháng Giêng, năm Mậu Tý), sau khi bàn bạc việc quân sự ở địa điểm bí mật, trên dòng dòng sông Phó Đáy - một đêm trăng sáng bao la, ngồi trên thuyền cùng một số đồng chí dự hội nghị về, tức cảnh sinh tình, Bác cao hứng đọc bốn câu thơ:
Nguyên tiêu
Kim dạ nguyên tiêu nguyệt chính viên,
Xuân giang, xuân thuỷ tiếp xuân thiên.
Yên ba thâm xứ đàm quân sự,
Dạ bán quy lai nguyệt mãn thuyền.
Rằm tháng Giêng
Rằm xuân lồng lộng trăng soi,
Sông xuân nước lẫn màu trời thêm xuân.
Giữa dòng bàn bạc việc quân,
Khuya về bát ngát trăng ngân đầy thuyền.
(Xuân Thủy dịch)
Bài Nguyên tiêu là một trong những tuyệt tác thơ cảm xúc về vẻ đẹp trăng mùa xuân của Bác Hồ. Hai câu thơ đầu mở ra một đêm rằm tháng Giêng, trăng xuân sáng lồng lộng, trời xuân, nước xuân, sông xuân liền một sắc:
“Kim dạ nguyên tiêu nguyệt chính viên,
Xuân giang, xuân thủy tiếp xuân thiên”.
Đêm Nguyên tiêu, trăng tròn sáng giữa trời có sông xuân, nước xuân và trời xuân. Việc điệp lại ba chữ xuân liên tiếp trong một câu thơ đã làm cho mùa xuân tràn ngập cả không gian và vẽ lên một bức tranh thủy mặc tuyệt mĩ về một đêm rằm mùa xuân có một không hai trong năm. Xuân không chỉ nhuốm đầy cảnh vật mà tràn vào lòng người, hồn người. Không có sức xuân trong lòng người, trong hồn người thì không thể viết được những áng thơ tuyệt tác như thế. Sức xuân trong lòng, trong hồn người trào lên ngọn bút đã làm cho cảnh trăng rằm tháng Giêng mênh mang bát ngát và thơ mộng.
Câu thơ thứ ba: “Yên ba thâm xứ đàm quân sự”. “Yên” là khói, sương khói, “ba” là sóng, “thâm sứ” là nơi sâu thẳm, “đàm quân sự “là bàn bạc việc quân sự. Cả câu ba nghĩa là nơi khói sóng mịt mù sâu thẳm bàn bạc việc quân sự. Đọc câu thơ ta thấy bàn việc quân sự nơi sơn cùng thủy tận, nơi khói sóng mịt mù huyền ảo, hư hư thực thực, bí mật mà vẫn rất thơ mộng, lãng mạn, bay bổng, rất thực mà cũng đầy chất thơ.
Câu kết của bài thơ: “Dạ bán quy lai nguyệt mãn thuyền”. “Dạ bán” là nửa đêm, “quy lai” là trở về, “nguyệt mãn thuyền” là trăng đầy thuyền và cũng là thuyền chở đầy trăng. Lòng người yêu trăng hơn yêu mình thì mới có những vần thơ hay như vậy. Nhà thơ Xuân Thủy dịch: “Khuya về bát ngát trăng ngân đầy thuyền”. Từ ngân của bản dịch đã lột tả đầy đủ thần thái ý nghĩa sâu xa của từ mãn trong nguyên tác. Vần thơ có hồn giàu chất gợi, thuyền của Bác không chỉ chở người mà còn trở đầy trăng - trăng như thượng khách. Đọc câu thơ ta còn thấy trăng với người hòa làm một, hình ảnh trăng tràn ngập thuyền chính là tâm trạng tràn ngập niềm vui, niềm lạc quan báo hiệu một cục diện mới của cuộc kháng chiến đã đến, những thắng lợi mới sẽ đến.
Dường như bài thơ nào của Bác cũng kết thúc bằng những câu thơ bất ngờ và tuyệt đẹp như thế. Từ vẻ đẹp của nghệ thuật, vẻ đẹp của thiên nhiên đã toát lên sức mạnh tinh thần mãnh liệt của người chiến sĩ cách mạng.
“Nguyên tiêu” được viết theo thể thơ thất ngôn tứ tuyệt, man mác phong vị Đường thi. Bài thơ có đầy đủ những yếu tố của bài thơ cổ: một con thuyền, một vầng trăng, có sông xuân, nước xuân, trời xuân, có khói sóng. Điệu thư thanh nhẹ. Không gian bao la, yên tĩnh… Chỉ khác một điều, ở giữa khung cảnh thiên nhiên hữu tình ấy, nhà thơ không có rượu và hoa để thưởng trăng, không đàm đạo thi phú từ chương, mà chỉ “đàm quân sự”. Bài thơ như một đóa hoa xuân đẹp trong vườn hoa dân tộc, là tinh hoa kết tụ từ tâm hồn, trí tuệ, đạo đức của Hồ Chí Minh.
“Thơ là tiếng nói của trái tim đến mỗi trái tim”. Niềm vui lớn trong thơ Bác đã tìm được sự đồng điệu trong lòng bao thế hệ. Qua thiên nhiên trong thơ Bác nói chung và thiên nhiên trong “Nguyên tiêu” nói riêng ta hiểu được nhân cách cao cả của người. Cuộc đời cứ trôi đi, nhưng tác phẩm nghệ thuật đích thực, những tâm hồn cao đẹp càng ngời sáng lấp lánh với muôn đời như “cây đời mãi mãi xanh tươi”. “Nguyên tiêu” với bức tranh thiên nhiên “chan chứa niềm vui lớn” sẽ mãi là một bông hoa xuân thắm sắc nhịp nhàng sự sống, nắng ấm tình đời như mới hôm qua. Tết Nguyên tiêu - Nhớ “Nguyên tiêu” của Bác, càng cảm nhận thêm dáng vóc của người dân Việt từ bao đời nay “Lưng đeo gươm tay mềm mại bút hoa”, và để nhớ về một người chiến sĩ cộng sản lỗi lạc - Chủ tịch Hồ Chí Minh - Người đã khởi nguồn cho ngày thơ Việt Nam hôm nay.
29/1/2023
Ma Thị Kim Lan
Trường THPT số 2 Bảo Thắng.