Phương Hiếu Nhụ (16/3/1357 - 25/7/1402), tự Hi Trực, lại có tự là Hi Cổ, hiệu Tốn Chí, được Nam Minh Hoằng Quang Đế truy thụy là Văn Chính, là một trọng thần dưới thời Kiến Văn đế nhà Minh, và là nhà văn nhà tư tưởng người Ninh Hải, Thai Châu, Chiết Giang (nay thuộc thành phố Ninh Ba).[1]
Theo ghi chép trong tác phẩm "Nghệ thuật thư pháp của đại nho đầu đời Minh Phương Hiếu Nhụ" (tác giả: Lâm Bang Đức), Phương Hiếu Nhu sinh ngày 16 tháng 3 năm 1357 (tức ngày 25 tháng 2 âm lịch). Tên thư phòng của ông là Tốn Chí Trai, được Thục Hiến Vương Chu Xuân đổi thành Chính Học, vì thế người đời còn gọi ông là Chính Học tiên sinh.
Do tham gia tổ chức triệt phiên và từ chối hợp tác với Chu Đệ sau sự biến Tĩnh Nan, ông đã bị xử tử.
Thời niên thiếu
Theo Minh sử, Phương Hiếu Nhụ từ nhỏ thông minh hiếu học, mỗi ngày đọc sách dày hơn một tấc, được người trong vùng gọi là "Tiểu Hàn Tử" (Hàn Dũ nhỏ). Lớn lên ông bái đại nho Tống Liêm làm thầy. Ông luôn lấy việc làm sáng tỏ vương đạo, mưu cầu thái bình cho thiên hạ làm nhiệm vụ của mình. Cha ông là Phương Khắc Cần bị giết do liên quan đến vụ án "Không ấn", ông đưa tang về quê, sau đó tiếp tục theo Tống Liêm học tập.
Ông từng được Minh Thái Tổ triệu kiến, khen ngợi là nhân tài hiếm có nhưng chưa trọng dụng ngay vì muốn rèn giũa thêm, nói rằng: "Bây giờ chưa phải lúc dùng Hiếu Nhu". Sau đó ông được bổ nhiệm làm Giáo thụ phủ Hán Trung, rồi làm thầy dạy cho thế tử của Thục vương Chu Xuân.
Phò tá Kiến Văn Đế
Năm 1398, Minh Thái Tổ mất, cháu đích tôn là Chu Doãn Văn nối ngôi (Kiến Văn Đế). Vua rất kính trọng Phương Hiếu Nhụ, triệu ông vào kinh giữ chức Hàn lâm thị giảng, sau thăng làm Học sĩ. Những việc đại sự quốc gia, vua đều hỏi ý kiến ông. Khi Yên vương Chu Đệ dấy binh làm phản (chiến dịch Tĩnh Nan) với danh nghĩa "Thanh quân trắc" (làm sạch chỗ cạnh vua), các chiếu thư thảo phạt Yên vương đều do Phương Hiếu Nhụ chấp bút.
Tuy nhiên, do chiến lược quân sự sai lầm và sự thiếu quyết đoán của phe triều đình, quân Yên dần thắng thế. Khi quân Yên vượt sông Trường Giang, Phương Hiếu Nhụ vẫn khuyên vua cố thủ Nam Kinh chờ viện binh. Cuối cùng, Lý Cảnh Long mở Kim Xuyên môn đầu hàng, Nam Kinh thất thủ.
Khi Chu Đệ vào thành, văn võ bá quan đa phần đều đầu hàng, riêng Phương Hiếu Nhụ kiên quyết không phục. Vốn dĩ quân sư Diêu Quảng Hiếu đã dặn Chu Đệ: "Thành phá, Phương Hiếu Nhụ nhất định không hàng, nhưng tuyệt đối không được giết, giết hắn thì hạt giống đọc sách trong thiên hạ sẽ tuyệt diệt".
Chu Đệ muốn mượn danh tiếng của Phương Hiếu Nhụ để thu phục lòng người, ép ông viết chiếu thư lên ngôi. Phương Hiếu Nhụ mặc đồ tang, khóc lớn giữa triều, cuộc đối thoại nổi tiếng đã diễn ra.
Chu Đệ:
"Tiên sinh đừng tự làm khổ mình, trẫm chỉ là noi gương Chu Công phò tá Thành Vương mà thôi."
Phương Hiếu Nhụ:
"Thành Vương ở đâu?"
Chu Đệ:
"Đã tự thiêu rồi."
Phương Hiếu Nhụ:
"Sao không lập con của Thành Vương?"
Chu Đệ:
"Quốc gia cần vua lớn tuổi."
Phương Hiếu Nhụ:
"Sao không lập em của Thành Vương?"
Chu Đệ:
"Đây là việc nhà của trẫm."
Dứt lời, Chu Đệ sai người đưa giấy bút ép viết. Phương Hiếu Nhụ viết 4 chữ "Yên tặc thoán ngôi" (Giặc Yên cướp ngôi) rồi ném bút xuống đất, mắng: "Chết thì chết, chiếu thư ta không viết!". Chu Đệ giận dữ nói: "Ngươi không sợ bị tru di cửu tộc sao?". Phương Hiếu Nhụ đáp: "Dù giết mười họ ta cũng không viết!".
Kết quả, Chu Đệ ra lệnh hành hình ông bằng án "yêu trảm" (chém ngang lưng) tại chợ, và ra lệnh tru di thập tộc (ngoài 9 họ tộc thông thường, cộng thêm học trò và bạn bè là họ thứ 10). Tổng cộng có 873 người bị giết.[2]
- ^ "Nhân vật đời nhà Minh bị tru di Thập Tộc là ai và vì sao?". danviet.vn. ngày 10 tháng 3 năm 2022. Truy cập ngày 17 tháng 1 năm 2026.
- ^ Truy cập ngày 17 tháng 1 năm 2025 "Giết 10 họ vì một câu nói".