Chiếc xe đạp đầu tiên của mình là một chiếc mini kiểu Nhật cũ kỹ mua lại từ hàng xóm. Nói đúng ra đó là chiếc xe mình được hưởng sái lại từ Chị Hai, khi ba mẹ bắt đầu cho chị dùng chiếc xe cub đi học.
Trên chiếc xe đạp của mình vẽ chữ free bird; và cái đầu óc nhỏ xíu của đứa nhóc lớp 3 ngày ấy đã tra quyển từ điển giấy sờn gáy của Chị Hai mà dịch là “chim trời.” Đến bây giờ khi đã học xong tiến sĩ về Giảng dạy tiếng Anh, mình cũng không thể dịch hay hơn.
Sau này, khi mê bài hát Donna Donna, mình vẫn ngơ ngẩn vì hình ảnh cánh chim trời tung bay thay vì con bò tội nghiệp. Những buổi chiều năm lớp 11 mình đã nằm ngửa trên nóc hội trường, ngắm bầu trời cao lồng lộng, vừa hát vừa tưởng tượng ra mình là cánh chim tự do cắt ngang những mảng trắng xanh hòa vào nhau trong cơn gió chiều mát rượi.
High above him there’s a swallowWinging swiftly through the sky.
…
Why don’t you have wings to fly awayLike the swallow so proud and free?”
Cánh chim trời in sâu vào tâm trí mình như biểu tượng của sự tự do - tự do không giới hạn của bầu trời. Có lẽ đối với mình thì đó là lẽ sống. Bởi từ nhỏ mình đã chưa bao giờ thích ai áp đặt bất cứ điều gì, dù chỉ đơn giản là quần áo mình phải mặc, hay món mình phải ăn.
Ngày xưa khi dạy cấp 3, mình làm rất nhiều việc; nào là dạy lớp, chủ nhiệm, bồi dưỡng học sinh giỏi, phụ đạo học sinh yếu, rồi câu lạc bộ tiếng Anh, câu lạc bộ âm nhạc, và cả hướng nghiệp. Nhiều đồng nghiệp nói sau lưng là mình ngu, cái gì cũng lãnh cho cực thân; nhưng họ đâu biết đấy toàn là những việc mình thích. Bởi chỉ cần khi cảm thấy bị áp đặt là mình … quậy.
Tuy vậy, mình không nghĩ đấy là sự đặc biệt. Tự do chắc đã được lập trình vào từng con người. Dù sống dựa vào kết nối xã hội, con người vẫn cần khoảng trống cho riêng mình - nơi họ cảm thấy an toàn nhất. Bởi một mối quan hệ, dù là thân thiết đến đâu, vẫn luôn phải diễn ra hai chiều: cho và nhận. Khi một mối quan hệ dựa quá nhiều vào cảm xúc (mà đa số đều vậy) và không gian tự do càng thu hẹp lại, con người sẽ thấy ngột ngạt khó chịu. Hiểu theo nghĩa này, tự do không chỉ là khuôn khổ vật lý mà mỗi người có thể vẫy vùng mà còn là một chiều kích tinh thần mạnh mẽ.
Tính tới hôm nay, mình luôn cố gắng để sống một đời tự do - tránh những kiềm kẹp dù là về vật chất hay tinh thần. Đôi khi mình nhận được một món hời, nhưng sau đó là một trời trách nhiệm - nhưng thứ bỗng làm mình khó thở ngay khi vừa mới nghe đến. Bản năng lập tức bảo mình phải bỏ chạy. Đôi khi mình lại tự đâm đầu vào biết bao vai trò, trách nhiệm, mối quan hệ - và vướng thật lâu, thật sâu trong đó. Nhưng khi ấy, mình lại cảm thấy thoải mái vì đó là do mình tự do lựa chọn. Cho nên, hiểu theo nghĩa này, tự do còn là một sự tình nguyện ý chí.
Lâu lâu mình vẫn ngồi nhớ về chiếc xe đạp hiệu “chim trời” dù có thể bây giờ nó đã bị nấu chảy và tái chế nhiều lần. Cũng có thể nó đang nằm ở một bãi rác nào đó, bị vùi sâu dưới đất. Chiếc xe thì chắc chắn là không có và không thể lựa chọn nó nằm ở đâu hay được làm gì. Tuy vậy, con người mà nó đã trao cho ý chí tự do đó vẫn luôn cố gắng sống một cách có trách nhiệm, nhưng tự do.