Lưu ý 3 kiểu đề văn nghị luận xã hội
Phần văn nghị luận xã hội có thể nói tới ba kiểu đề: Nghị luận về một tư tưởng đạo lý, nghị luận về một hiện tượng đời sống và nghị luận về một vấn đề trong tác phẩm văn học.
Dù lý thuyết các phần này không xa lạ với đối tượng học sinh giỏi, nhưng để có được một bài văn hay, sâu sắc giáo viên phải dạy cho học sinh:
Nhận dạng rõ ràng kiểu bài, xác định được vấn đề cần nghị luận, đặc biệt với những bài luận đề được rút ra từ những câu chuyện ngụ ngôn ngắn, câu chuyện trong quà tặng cuộc sống, các câu danh ngôn, ý kiến....
Muốn xác định được luận đề của những đề bài ấy, giáo viên yêu cầu học sinh phải đọc kỹ đề, hiểu được câu chuyện, câu nói, ý kiến ấy đề cập vấn đề gì qua hệ thống ngôn từ giàu tính hình tượng, đa nghĩa , hàm súc... và phải đặt câu hỏi tại sao lại nói như vậy, nói như vậy có ý nghĩa gì?...
Kỹ năng làm bài: Cần vận dụng các thao tác nghị luận một cách uyển chuyển, linh hoạt và kết hợp chúng để bài viết đạt hiệu quả cao nhất.
Cùng với đó, vận dụng tổng hợp các phương thức biểu đạt: Bên cạnh kết hợp nhiều thao tác lập luận, bài văn nghị luận xã hội cần kết hợp các phương thức biểu đạt như biểu cảm, thuyết minh, tự sự, miêu tả..., nhất là phương thức biểu cảm. Bởi văn nghị luận thuyết phục người đọc không chỉ ở lý trí, mà còn phải tác động vào tình cảm, cảm xúc.
Đặc biệt, văn nghị luận xã hội không chỉ đơn thuần cung cấp kiến thức xã hội mà cao cả hơn giúp học sinh nhận thức đúng đắn những vấn đề đạo đức nhân sinh cao đẹp trong đời sống, từ đó, giúp giáo dục nhân cách.
Vì thế, đối với kiểu bài nghị luận về một tư tưởng đạo lý, cần yêu cầu cao ở học sinh khi rút ra được ý nghĩa, bài học nhận thức và hành động về một tư tưởng, đạo lý.
Còn với kiểu bài nghị luận về một hiện tượng đời sống, phải yêu cầu cao ở học sinh khi bày tỏ thái độ, ý kiến của người viết về hiện tượng xã hội đó.
Lưu ý với dạng văn nghị luận văn học
Với dạng nghị luận văn học, giáo viên nên hướng dẫn học sinh nắm lại lý thuyết về từng kiểu bài nghị luận văn học, cụ thể:
Nghị luận về một bài thơ, đoạn thơ: Giáo viên hướng dẫn học sinh cách làm bài. Theo đó, yêu cầu nắm bắt được nhân vật trữ tình trong văn bản, phải xác định được nhân vật trữ tình chủ thể hay trữ tình nhập vai và phải nắm bắt được sự vận động, phát triển của tâm trạng, cảm xúc của nhân vật trữ tình đó;
Phân chia bài thơ làm các phần, đoạn và phải xác định được luận điểm của từng phần và từng đoạn;
Phải phân tích nghệ thuật của bài thơ, đoạn thơ, câu thơ như cách viết câu, sử dụng từ ngữ, hình ảnh, nhịp điệu, âm thanh... để làm nổi bật nội dung tư tưởng mà nhà thơ muốn thổ lộ. Nhưng không nên dàn trải, bình quân mà phải có sự lựa chọn và chú trọng vào chi tiết nghệ thuật độc đáo.
Sau khi phân tích phải tổng hợp, khái quát, đánh giá, nâng cao vấn đề.
Nghị luận về một tác phẩm, một đoạn trích văn xuôi: Giáo viên chia tách thành các kiểu bài với cách tiếp cận và nắm bắt cụ thể như sau:
Phân tích nhân vật: Nhân vật là “công cụ” giúp nhà văn phản ánh tư tưởng, chủ đề của tác phẩm, là nơi kí thác quan niệm về con người, về nhân sinh của nhà văn. Nhân vật chính thường điển hình cho một giai tầng nào đó trong xã hội, thậm chí một thời đại.
Vì vậy, khi giúp học sinh nhận thức một nhân vật, giáo viên phải giúp các em hướng tới khái quát được các giá trị đó.
Ngoài ra, nhân vật là con đẻ của nhà văn trong suốt cả một quá trình thai ngén vì thế khi phân tích nhân vật cũng là để nhận ra tài năng, đặc điểm bút pháp nghệ thuật của nhà văn.
Đây cũng là chia sẻ bổ ích cho giáo viên và học sinh trước kỳ thi THPT quốc gia tới.